Favela met boetiekhotel en Franse bakker

Een paar jaar geleden kon je in sloppenwijk Favela do Vidigal in Rio de Janeiro gewoon niet komen, schrijft Iris Hannema. Tegenwoordig is het er veilig en hipper dan hip, zeker sinds David Beckham er een huis kocht. Toch is dat niet alleen maar goed nieuws.

'Belachelijk is het, echt be-láche-lijk", zucht mijn vriendin Ayo met haar zo typisch Britse tongval waar ik altijd meteen mijn rug van recht, alsof de koningin spreekt. Belachelijk móói, bedoelt ze te zeggen, maar van enthousiasme maakt ze haar zin niet af. We staan naast elkaar en kijken, of beter gezegd, we stáren naar Rio de Janeiro, vanaf hier een strandstad in miniatuur. Voor ons ligt de Atlantische Oceaan, blauw en weids, de gelijkmatig opbollende golven en de surfers, zwarte stipjes in het water. Ten westen de lange strook wit zand, eerst de chique wijk Leblon en iets verderop het beroemde en veelbezongen strand van Ipanema. Zie ik daar nu minimensen op handdoeken of verzin ik dat en kun je dat niet zien vanaf hier?

We zijn uitgenodigd op een housefeestje in Hostel & Bar Alto Vidigal, gelegen in de sloppenwijk Favela do Vidigal. Ziehier de bijzondere stadsindeling van Rio. Bewoners van de armste buurten hebben het mooiste uitzicht: vogelperspectief en dus een adembenemend stadspanorama. Langs de hellingen zie ik de bekende huisjes met daken van golfplaat en warme kleuren, een typische favela, Portugees voor sloppenwijk. Ik blijf maar foto's maken, nog eentje, echt de laatste, oké nog ééntje dan. Hoe bijzonder is het dat we op deze plek zo relaxed kunnen staan. Met ons drankje naast ons, foto's makend met iPhones en om onze schouder tassen waarin portemonnees zitten.

Het is bijna niet meer voor te stellen dat je hier tot een paar jaar geleden als buitenstaander niet kon komen en al helemaal niet met geld en bezittingen op zak. Vidigal was het onbetwiste domein van drugsbaronnen en -soldaten, wapens en geweld, een zogenaamd no-gogebied voor burgers én politie. En toch gebeurde het, een ommezwaai van 360 graden: van link naar cool. Tegenwoordig is het hipper dan hip om hier te logeren, te eten, te borrelen, te feesten en te wonen. Iets wat nog eens extra werd aangezwengeld door voetballer David Beckham die hier twee jaar geleden een vakantiehuis kocht. Waarna superster Madonna volgde en zijn buurvrouw werd. Ook de Franse acteur Vincent Cassel - bekend van de films 'Ocean's Twelve' en 'Black Swan' - kocht er onroerend goed.

Het klinkt moedig, stoer ook, wonen in een sloppenwijk, maar is dat het ook? Nee, Favela

do Vidigal werd in 2011 gepacificeerd door de Unidade de Polícia Pacificadora (UPP) en behoort nu tot de prettigst leefbare sloppenwijken van Rio de Janeiro. Het klinkt alsof iemand er met een toverstokje gezwaaid heeft, poef!, als een feniks uit zijn as herrezen, maar dat ging een beetje anders. Met legertanks en tot de tanden bewapend betraden het Braziliaanse leger en de politie de gevaarlijkste wijken in de stadsharten met als doel rust en orde af te dwingen. Twee opties: slecht volk bekeert zich óf het verdwijnt. Met als voetnoot dat diezelfde wijken ook zo weer kunnen afglijden als het wakende oog van de politie verdwijnt.

De aanleiding van Brazilië's transformatie was de komst van hun twee binnengehaalde gouden eieren. Het WK voetbal van 2014 en de Olympische Zomerspelen die bijna beginnen. Direct prijkte 'veiligheid' zeer hoog op de Braziliaanse agenda en zo geschiedde dat 'de grote opruiming' begon. Met een duur woord vindt er in Rio nu 'gentrificatie' plaats: de opwaardering van een buurt of stadsdeel op sociaal, cultureel en economisch gebied. En daar krijg je het Amsterdam-Westsyndroom van: prijzen voor onroerend goed rijzen de pan uit. Boetiekhotels, koffiebars, restaurants en witgeverfde kledingwinkels openen hun deuren. Tweeverdieners, buitenlanders en Cariocas - de koosnaam voor de bewoners van Rio - trekken er met familie en al in.

Ayo en ik wijzen elkaar de oostkant aan, São Conrado, de piekerige heuvel lijkt vanaf hier wel uit zee te verrijzen. Net na het carnaval sprong ik daarvandaan met een parapente, een parachute met daaraan een tuigje, van een heuvel de diepte in. Ondanks de zenuwen herinner ik me nog wat ik zag: villa's met zwembad en de jongste glamourbuurt van Zona Sul, de zuidkant van Barra da Tijuca, in de volksmond 'Barra'. Modern met grote woontorens en hotels, een nieuw stadsdeel waar de meeste watersportevenementen van de Olympische Spelen straks zullen plaatsvinden. De zon zakt intussen langzaam achter de horizon en de warme lucht verandert dramatisch van kleur. Van zomers lichtblauw naar koraalrood, kobaltblauw, paars, eindigend in zwart met op de hellingen ontelbare fonkelende stadslichtjes.

Misschien zal het begrip 'sloppenwijk hartje Rio de Janeiro' in de loop der jaren simpelweg veranderen. Van de plek waar de armsten hun toevlucht nemen naar de plaats waar de rijken hun vakantiehuizen koesteren. "Ik wil hier ook wel wonen", zeg ik tegen Ayo en ze knikt driftig. Zij ook.

Met een roze bril op is het geweldig dat sloppenwijken in korte tijd veranderen in vredige minidorpen. Buurten waar Franse banketbakkers hun deuren openen, wapens niet meer bestaan en mensen zonder vrees leven.

Maar zet het zaligmakende montuur af en je ziet de schaduwzijde. De autochtone bewoners van de wijken worden verdreven door de elite met geld, ze kunnen de oplopende huren niet meer betalen. Het gevolg is dat ze moeten uitwijken naar andere, gevaarlijke sloppenwijken buiten de stad. "Het asfalt komt de heuvel op", waarschuwen de favelabewoners, waarmee ze bedoelen dat de stad hun leven infiltreert en overneemt. Het verhuizen van de armsten naar ver buiten de stadsring houdt ellende uit het zicht van de toeristen, maar lost het armoedeprobleem niet op.

Wel of geen huis kopen in een favela komt neer op een moreel vraagstuk: doe je er goed aan om als buitenlander een huis te kopen in een sloppenwijk als Vidigal of ontwricht je de samenleving er uiteindelijk mee? Vraag het aan arme Brazilianen en aan de middenklasse en je hoort twee verschillende antwoorden.

Vanaf de heuvel blijf ik nog lang staren naar het uitzicht over de strandstad, gehuld in avondkleuren. Vakantiehuizen staan het grootste deel van het jaar leeg en dus zal Rio in de toekomst misschien wel compleet van aanzicht veranderen. Een veel veiligere stad, maar zonder de duizenden kleine lichtjes gedrapeerd over de heuvelruggen.

Rio, stand van zaken

Een week voor de opening van de Olympische Spelen staat gastheer Brazilië er op zijn zachtst gezegd slecht voor. Gaat u er even voor zitten: de staat en ook de stad Rio de Janeiro zijn failliet, 's lands economie zit in een neerwaartse spiraal, president Dilma Roussef is geschorst, het olympisch dorp is niet af, de baai waar de zeilwedstrijden gehouden zullen worden is nog altijd vervuild, het is onzeker of de nieuwe metrolijn naar het olympisch park (kosten: 2,5 miljard euro) op tijd af is. En dan is er nog het muggenvirus zika.

Ja, de Spelen gaan gewoon door, maar de grote vraag is hoe het Brazilië zal vergaan nadat de sporters, journalisten en toeschouwers de wereldarena weer hebben verlaten.

'Het bitterzoete paradijs'

Deze zomer verscheen van schrijver en wereldreiziger Iris Hannema 'Het bitterzoete paradijs', over haar zoektocht naar het aards paradijs (Arbeiderspers, 19,99 euro)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden