Fassbinders muze blijft fascineren

De Duitse actrice in 1980 in Rainer Werner Fassbinders 'Lili Marleen' en gisteren op het prestigieuze Berlinale Filmfestival. (FOTO'S AP, REUTERS)Beeld ASSOCIATED PRESS

Hanna Schygulla ontvangt vandaag op de Berlinale een oeuvreprijs. Toch is het werk van de etherische schoonheid nog lang niet af.

Welke rol zou ze nog willen spelen, vroeg een reporter haar onlangs. Ze dacht even na en zei: „Ik kreeg laatst een kinderboek cadeau: ’Mijn oma is zo dik omdat ze vol met liefde zit’. Die oma zou ik wel willen spelen.”

Actrice Hanna Schygulla is aan de bolle kant maar ze beweegt nog altijd even bevallig, gehuld in ruimvallende gewaden, de grijze haren los over de schouders. Haar ronde gezicht vertoont de tekenen van ouderdom. Schoonheidsoperaties verafschuwt de 66-jarige. Haar ogen stralen tegelijk rust en levensdrang uit. In die gedaante verleidde ze afgelopen herfst het Berlijnse publiek met haar gesproken en gezongen autobiografie ’Uit mijn leven’.

Die kalme, in zichzelf rustende verschijning was ze ook toen ze in de jaren zestig haar imago als ’superster van de subcultuur’ vestigde. Ze wilde lerares worden, maar werd op de toneelschool meegezogen in de Sturm und Drang van een stel jonge, wilde regisseurs. Ze was het stille meisje dat niet echt meedeed in de groep rond het ’Actietheater’.

Een van de regisseurs zette zijn zinnen op haar: Rainer Werner Fassbinder. Schygulla werd zijn muze. Dertien jaar lang maakte de bezeten regisseur film na film met haar. Dertien jaar lang schuurden hun totaal verschillende karakters tegen elkaar. Er was geen groter contrast denkbaar. De werk- en drugsverslaafde Fassbinder, omstuwd door mannelijke en vrouwelijke aanbidders. En daartussen de slaapwandelende engel Schygulla, die zich nooit ergens aan overgaf – aan drugs noch liefde.

Hun relatie had een pauze van vier jaar: na ’Effi Briest’ werd het haar even te veel. In die romanverfilming speelde ze een vrouw die, ingesnoerd in een familiemoraal, vergeefs de vrijheid zocht. Schygulla nam haar vrijheid. Later ging de strijd door, met wereldsuccessen als ’Die Ehe der Maria Braun’ en ’Lili Marleen’. Tot de vroege dood van Fassbinder in 1982 een eind aan hun verhouding maakte.

Schygulla heeft op haar slaapkamer in haar Parijse woning nog altijd een foto van Fassbinder hangen. De man die haar groot maakte, imponeert haar nog steeds. „Je moest tegen hem zijn opgewassen”, zei Schygulla ooit. „Dat was ik eerst niet. Hij fascineerde me, maar ik begreep dat ik afstand moest houden, weg moest blijven van die sadomaso-carrousel om hem heen. Onze liefde was platonisch, liep via omwegen. In de films hebben we haar uitgeleefd.”

Na Fassbinder volgden andere grote regisseurs: Ettore Scola, Marco Ferreri, Jean-Luc Godard, Carlos Saura, Andrzej Wajda, Margarethe von Trotta. Zij vielen allen voor dat zachte gezicht met die metafysische blik die in onmetelijke ruimten staart. Schrijfster Elfriede Jelinek vergeleek Schygulla’s gezicht met „een zijden doek die iemand in de lucht werpt, en terwijl die in de ruimte zweeft worden er beelden op geprojecteerd”.

In de pers doken vergelijkingen op met Marlene Dietrich en Time Magazine noemde haar ’de opwindendste actrice van Europa’. Maar Schygulla onderging de wereldroem gelaten en trok zich een tijd bijna geheel terug om eerst haar moeder en daarna haar vader naar de dood te begeleiden. „Zij waren vijftien jaar lang de kinderen die ik nooit heb gekregen”, zei ze.

Het was een daad van liefde voor de vrouw die aan het eind van de oorlog met de tweejarige Hanna uit Opper-Silezië naar Beieren was gevlucht. En voor de man die jaren later gebroken uit Russische krijgsgevangenschap terugkeerde. Ze groeide op met „de oorlog in de rug” – haar jeugd werd overschaduwd door de nazitijd. Ook in de films met Fassbinder was er altijd dat verleden; de verwerking van de oorlog was zijn thema.

Voor die in Duitsland altijd en overal aanwezige oorlog vluchtte Schygulla al vroeg weg, naar Parijs. Ze heeft graag mensen in haar directe nabijheid, „om het contact met het dagelijkse leven niet te verliezen” en deelt haar huis met de Cubaanse regisseuse, actrice en zangeres Alicia Bustamante (80), een legende in haar land. Ze leerden elkaar begin jaren negentig kennen. Sindsdien geeft Bustamante haar regieaanwijzingen voor haar theaterprogramma’s.

Schygulla begon in de jaren negentig met solo-optredens. Ze bracht teksten op de bühne die haar troffen, zoals van Gombrowicz over het ouder worden. Maar ook teksten die niet bij haar leken te passen, zoals van Jelinek uit diens feministisch-pornografische tijd. Ze bewonderde diens woede over de seksuele slavernij. Maar voor haar gingen die teksten ook over „hoe het zou kunnen zijn als je geliefd wordt zoals je nu eenmaal bent; te jong of te oud, te sterk of te zwak, te zoet of te bitter”.

Schygulla wil nog steeds van alles, en wel meteen. „Nu de toekomst steeds kleiner wordt”, zei ze recent, „moet het heden steeds groter worden.” Toen ze een paar jaar geleden haar zoveelste prijs won, schafte ze van het geld een camera aan en begon te filmen. Ze maakte onder meer een portret van Bustamante. Volgens critici een bewogen portret, waarmee bedoeld wordt: nogal onscherp. De film is op de Berlinale te zien.

Gelukkig schittert ze ook weer op het witte doek. Ze is altijd in kleinere producties blijven spelen, maar de laatste jaren zijn het grotere producties. Met jonge regisseurs die, zij het heel in de verte, doen denken aan de gouden tijden van Fassbinder.

Veel succes behaalde Schygulla met ’Auf der anderen Seite’ van het jonge Duitse talent Fatih Akin. Goed voor twee prijzen voor de beste bijrol in een overwegend Duits-Turkse cast. Ze speelt een eigenwillige, oudere vrouw, resoluut, wijs en vol liefde. „Fatihs film was een bevrijding. Ik hoefde er niet goed uit te zien en werd ook niet voordelig in beeld gebracht. Toch beviel ik de mensen.”

Maar Akin is een nette jongen vergeleken met de duivelse Fassbinder. Alle reden om met spanning uit te zien naar de volgende grote speelfilm met Schygulla: ’Faust’, van de even befaamde als duistere Russische regisseur Alexander Sokoerov. Daarin speelt ze de vrouw van Mefistofeles. Eindelijk weer een gevaarlijke rol waarin ze blikken kan werpen vol ondoorgrondelijke diepten.

Hanna Schygulla (Trouw)Beeld REUTERS
De Duitse actrice in 1980 in Rainer Werner Fassbinders 'Lili Marleen' en gisteren op het prestigieuze Berlinale Filmfestival.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden