Fascisme niet hetzelfde als nationaal-socialisme

'Voor haar die tot het uiterste neen bleven zeggen tegen het fascisme', is de tekst op het Ravensbrückmonument dat op het (heringerichte) Museumplein in Amsterdam 'geadopteerd' is door kinderen van een naburige school. Aan die tekst kleven bezwaren.

De verderfelijke invloed van de communistische ideologie is nog steeds aanwezig door het veelvuldig gebruik van het woord 'fascisme', waar de term 'nationaal-socialisme' de enige juiste aanduiding is. In de voormalige Sovjet-Unie en ook in het huidige Rusland werd en wordt de periode van de Tweede Wereldoorlog aangeduid als de Grote Vaderlandse Oorlog tegen het fascisme. De reden dat het woord fascisme in plaats van nationaal-socialisme is gebruikt laat zich raden. Dat heeft alles te maken met het gegeven dat het woord socialisme in de nazi-ideologie werd gebruikt. In Nederland heeft de voormalige CPN (Communistische Partij Nederland) de sovjet-terminologie overgenomen en dat heeft grote invloed gehad.

In een berucht geworden verklaring van het dagelijks bestuur van de CPN uit 1983 (Ina Brouwer was toen fractievoorzitter) over de berichten van verkrachting door Russische soldaten bij de bevrijding van het concentratiekamp Ravensbrück, komen we de hele sovjet-terminologie tegen: ,,Historische besef over de betekenis die de vernietiging van het fascisme inhield en inhoudt'', ,,de overwinning op het fascisme'', ,,communisten in het verzet tegen het fascisme''...

Op het Museumplein in Amsterdam staat het Ravensbrückmonument en daarop staat de tekst: 'Voor haar die tot het uiterste neen bleven zeggen tegen het fascisme'. Dat hier de term fascisme is gebruikt in plaats van nationaal-socialisme heeft alles te maken met het gegeven dat het Comité Vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück altijd gedomineerd is geweest door vrouwen uit het verzet vanuit de CPN. Bij de herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog pleiten we er terecht voor om de herinneringen aan de verschrikkingen uit die periode levend te houden, maar dan moeten we, juist ook voor de naoorlogse generaties, niet de geschiedenis vervalsen.

Ook de media en politici doen daar aan mee. Hedy d'Ancona bijvoorbeeld, verklaarde op 26 april 1998 bij het monument 'Vrouwen van Ravensbrück' op de Amsterdamse tv-zender AT5 dat zij geïnspireerd werd door 'nooit meer fascisme'. Ook Jeroen Krabbé sprak over fascisme in een televisiebewerking van het Dagboek van Anne Frank. Waarom is de term fascisme fout en moet het nationaal-socialisme zijn?

Het fascisme en nationaal-socialisme zijn beide ontstaan in 1919 als gevolg van de Eerste Wereldoorlog en de vrede van Versailles. Duitsland en Italië kregen toen te maken met een grote politieke en sociale onrust. In Italië was men als overwinnaar ontevreden over de gesloten vrede, in Duitsland was men als overwonnene wanhopig over de harde maatregelen als gevolg van het vredesverdrag.

Het fascisme ontleent zijn naam aan het Latijnse woord fascis (bundel, bos), geassocieerd met de bundels roeden van olmen- of berkentakken met een bijl in het midden, die de lictoren (begeleiders) voor de Romeinse magistraten in het oude Rome uitdroegen. Deze fasces waren symbool van de overheidsmacht en in deze bijlbundels der lictoren zag het fascisme zowel de natuurlijke saamhorigheid verzinnebeeld als de kracht van de natie. Het fascisme was dictatoriaal, alle macht moest komen in de handen van de Duce (de leider van de fascistische partij), die fel nationalistisch was en imperialistisch (het Romeinse Rijk moest hersteld worden!). Hij was zodoende niet afkerig van politieke avonturen met wapengeweld (in 1935-1936 de verovering van Abessinië, in 1939 de inlijving van Albanië, vanaf juni 1940 de oorlog met Groot-Brittannië en Frankrijk met het oog op verovering van Malta, Corsica, Tunesië en Nice).

Mussolini maakte pas in 1935 zijn standpunt kenbaar dat er een 'hiërarchie' bestond tussen de verschillende rassen, maar hij verklaarde ook dat hij geen kampioen wilde zijn van het blanke ras ten nadele van andere rassen. Van echt racisme is dan ook in het fascistische Italië feitelijk nooit sprake geweest.

In 1939 sprak de schrijver Menno ter Braak over het Joodse ras in een artikel in het tijdschrift De Blaasbalg dat handelde over het antisemitisme. Maar ook tegenwoordig worden de definities van antisemitisme en racisme al te vaak verward. In onze tijd hebben media niet eens in de gaten, dat men in deze Hitler napraat die het had over de Joden als 'die jüdische Rasse'. Er bestaat natuurlijk geen Joods ras, de Semitische volken (Joden en Arabieren) behoren tot het blanke ras.

In de eerste jaren van zijn bewind had Mussolini een vijandige houding aangenomen tegenover het zionisme dat hij als felle nationalist niet kon waarderen. Hij was toen anti-Joods, omdat in de regering van de Sovjet-Unie Joodse communisten een grote rol speelden.

Van 1929 tot 1936 was van antisemitische gevoelens bij Mussolini niets te merken. Deze kwamen tot uiting toen in 1936 de 'as' Duitsland-Italië ontstond.

In oktober 1938 werd rassenwetgeving ingevoerd, beter gezegd, antisemitische wetten kwamen tot stand: de Joden behoorden niet tot het Italiaanse ras. Onder andere werden gemengde huwelijken verboden, dus van Joden met niet-Joden. Er waren echter uitzonderingen mogelijk voor Joden die zich sedert 1911 verdienstelijk hadden gemaakt voor Italië of voor het fascisme. Uit particuliere gesprekken van Mussolini weten we dat de anti-Joodse wetten om puur opportunistische redenen werden ingevoerd, namelijk om de 'as'-partner te gerieven. Ook verklaarde Mussolini: ,,Ik geloof in het geheel niet in de stupide antisemitische theorie. Ik voer mijn politiek uitsluitend om politieke redenen''.

Anderzijds konden Duitse Joden in Italië een toevlucht vinden en tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Joden in de door Italië bezette gebieden veelal de hand boven het hoofd gehouden. Mussolini had soms begrip voor Joodse noden, dan weer keerde hij zich tegen hen. Mussolini had niet zoals Hitler een 'oplossing' voor de Joden. Vanaf 1940 werden buitenlandse Joden geïnterneerd in kampen en in 1941 moesten Italiaanse Joden dwangarbeid verrichten. Aan de andere kant hielpen hoge fascisten Joden te ontkomen.

Men mag concluderen dat de rassenwetten in Italië in de praktijk amper zijn toegepast en dat vervolging van de Joden zoals in nazi-Duitsland plaatsvond (opsluiting in getto's, massamoord en ontneming van alle burgerrechten) in Italië tot de val van Mussolini niet in praktijk is gebracht. De geschiedenis van het nationaal-socialisme kent wat dit betreft een geheel ander verloop.

In 1919 ontstond in Duitsland de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiter Partei (NSDAP), met een nationaal-socialistisch programma. 'Nationaal' refereerde aan de politiek van de nazi's om fel op te komen voor de verdrukte natie (na 'Versailles') en om op termijn de macht van Duitsland te herstellen, desnoods door een revanche-oorlog. 'Socialisme' was niet socialistisch in marxistische zin, maar er werd grote macht toegekend aan de societas, de gemeenschap oftewel de staat, die door de partijleider (Führer) moet worden bestuurd. Dat de gemeenschap of staat voor de nationaal-socialisten van primaire betekenis was blijkt uit hun leuze 'Du bist nichts, dein Volk ist alles'.

Uiteraard zou er ook een geleide economie moeten komen. De belangrijkste beslissingen op sociaal-economisch gebied zouden door de staat (de regering) genomen moeten worden, met handhaving van het particuliere eigendom van de productiemiddelen.

Over deze kwestie zijn er in de NSDAP en ook onder de Duitse bevolking als geheel meningsverschillen geweest en hebben er misverstanden bestaan: talloze Duitsers, uit vrijwel alle lagen van bevolking, trapten in de val die de NSDAP had opgesteld door te schermen met het woord socialisme. Vooral in de SA (Sturmabteilung) waren er aanvankelijk velen die socialisatie van de productiemiddelen wilden, anders gezegd: zij wilden breken 'de macht van het grootkapitaal'. Dit leidde tot het bloedbad op 30 juni 1934 in de 'nacht van de lange messen', waarbij de oppositievoerende top van de SA door Hitler en de SS (met stilzwijgende steun van het leger) werd uitgemoord. Als gevolg hiervan was de SA sedertdien een machteloze organisatie en haar politieke rol werd overgenomen door de uit haar rijen in 1925 voortgekomen SS (Schutzstaffel, de oorspronkelijke lijfwacht van Hitler, uitgegroeid tot privéleger en politieapparaat).

Er zijn wel degelijk overeenkomsten tussen het fascisme en het nationaal-socialisme. Het zijn beide 'rechtse' dictaturen, dus fel anti-marxistisch, fel nationalistisch en imperialistisch gezind. Het individu is absoluut ondergeschikt aan de gemeenschap. Maar ook de verschillen moeten benoemd worden.

Het fascisme kende geen jodenhaat en -vervolging, al waren Joden in Italië officieel tweederangs burgers; ook geen zigeunervervolging; geen concentratiekampen; geen 'euthanasie'. Ook kende het fascisme geen kerkstrijd (conflict tussen kerk en staat).

Het nationaal-socialisme was racistisch (de negers waren een minderwaardig ras, de Mongolen eigenlijk ook, maar daar hoorde je niets over in verband met de relatie met Japan) en zeer fel antisemitisch ingesteld.

Het gebruik van de termen 'racisme' en 'fascisme', zoals tegenwoordig te horen is in zowel 'linkse' als 'rechtse' kringen en schering en inslag is bij gesubsieerde instellingen als 'Nederland bekent kleur' en de Meldpunten tegen discriminatie, is maar al te vaak onjuist en daarom scherp te veroordelen. Dat dit nu al een halve eeuw gebeurt (bij de communisten nog veel langer) is onder andere te wijten aan slechte informatie, 'linkse' indoctrinatie en aan slecht geschiedenisonderwijs.

Nog niet zo lang geleden werd bijvoorbeeld Bolkestein door de politiek correcte goegemeente beschuldigd 'rechts' te zijn, 'racistisch', 'leugenachtig', 'onderbuikgevoelens' te hebben; en dat alleen omdat hij het allochtonen- en vluchtelingenprobleem op de politieke agenda plaatste.

Antisemitisme is dus geen racisme en juist in het fascistische Italië was noch van racisme, noch van antisemitisme veel te merken. Het woord fascisme (en het neo-fascisme in het Italië van na 1945) dient gereserveerd te worden voor het Italië van Mussolini.

De Nicolaas Maesschool in Amsterdam heeft het Ravensbrückmonument geadopteerd. De leerlingen van deze lagere school zijn jarenlang verkeerd voorgelicht over de Tweede Wereldoorlog. In plaats van goede informatie ('opdat wij niet vergeten') kregen deze kinderen (trouwens iedereen, het is immers een openbaar monument) de communistische propaganda-interpretatie voorgeschoteld.

Het zou het Comité Vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück sieren (en in deze is zij schatplichtig aan dr. Hebe Kohlbrugge, verzetsstrijdster van het eerste uur die ook geïnterneerd is geweest in het kamp Ravensbrück, maar ook altijd haar stem verhief tegen het communisme) als bij de herinrichting van het Museumplein op het monument 'fascisme' wordt gewijzigd in 'nationaal-socialisme'. Een goede aanleiding is de herinrichting van dit plein, dat op 22 augustus officieel in gebruik wordt genomen.

Dit in belang van de geschiedenis, voor onze kinderen en kleinkinderen: opdat wij niet vergeten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden