Farao kan niet tegen toeristen

De zwetende lijven van bezoekers tasten het graf van Toetanchamon aan. Egypte staat voor een dilemma: hoe de schatten uit de oudheid te beschermen zonder toeristen weg te jagen?

Het is druk in het graf van Toetanchamon. Hoewel het toerisme door de voortdurende politieke onrust in Egypte fors is afgenomen, blijft het beroemdste graf in de Vallei der Koningen bij Luxor een populaire toeristische trekpleister. Tientallen toeristen verdringen zich om een blik te kunnen werpen op de prachtige wandschilderingen en de mummie van de kindkoning, die op achttienjarige leeftijd overleed.

Hun aanwezigheid zorgt voor een vochtige atmosfeer in het graf. De plastic slang die de lucht uit de grafkamers zuigt en de oude ventilator die tegen de achterwand staat te pruttelen zijn onvoldoende om het klimaat in de tombe effectief te controleren.

Door de talloze bezoekers die elke dag het graf van Toetanchamon en de andere koningsgraven in de Vallei der Koningen bezoeken, gaan de schilderingen hard achteruit. De klamme atmosfeer die de toeristen met hun zwetende lijven veroorzaken, zijn een ware aanslag op de eeuwenoude schilderingen.

Niet voor niets is de aantasting van de koningsgraven al jaren het onderwerp van een verwoede discussie in Egypte en onder Egyptologen. Wat is belangrijker: het behoud van de oudheden of de miljoenen die het toerisme in het laatje brengen? In een poging de graven te beschermen, heeft de Egyptische overheid al verschillende maatregelen genomen. Zo is de toegangsprijs voor het graf van Toetanchamon al diverse malen flink verhoogd. Zonder effect. Want hoeveel ze ook moeten betalen, de toeristen willen niet naar huis zonder het enige koningsgraf te zien dat vrijwel intact werd gevonden.

Ook is de parkeerplaats voor bussen verplaatst, zodat de graven worden gevrijwaard van uitlaatgassen en de trillingen die de motoren veroorzaken. Daarnaast wordt er sinds jaar en dag een roulatiesysteem gehanteerd, waarbij de tombes om beurten worden gesloten om de graven de tijd te geven te herstellen van het massatoerisme. Maar alle maatregelen ten spijt, is het niet gelukt om de achteruitgang van de graven een halt toe te roepen.

Dus gaan er stemmen op om een meer radicale stap te zetten: het graf van Toetanchamon sluiten en in plaats daarvan een exacte replica open te stellen voor het publiek. Die suggestie is niet zo vreemd als hij lijkt. Want er zijn immers inmiddels genoeg voorbeelden van het succesvolle gebruik van replica's. Zo werden de grotten met prehistorische rotstekeningen in het Franse Lascaux gesloten en een exacte replica geopend onder de naam Lascaux II. Wie denkt dat toeristen niet geïnteresseerd zijn in de namaak-schilderingen komt bedrogen uit. Jaarlijks bezoeken zo'n 250.000 mensen Lascaux II.

Ook de tentoonstelling 'Toetanchamon, zijn graf en zijn schatten' in Amsterdam EXPO is al goed voor bijna honderdduizend bezoekers. De rondreizende expositie vertelt aan de hand van hoogwaardige replica's van de grafgiften het verhaal van de ontdekking van het graf van Toetanchamon in 1922 door Howard Carter.

Directeur Peter Tabernal van Amsterdam EXPO twijfelde geen moment toen de mogelijkheid zich aandeed om de tentoonstelling naar Amsterdam te halen. "Ik had de expositie al in Parijs gezien en liep daar werkelijk rond met open mond. Binnen drie seconden was ik vergeten dat het om replica's ging. De combinatie van het educatieve aspect en de schoonheid van de voorwerpen maakt de tentoonstelling tot een unieke ervaring. De expositie neemt de bezoeker als het ware mee terug naar het moment van de vondst van het graf."

Ook de bezoekers van de tentoonstelling blijken geen moeite te hebben met het feit dat er louter replica's worden tentoongesteld. "Ik vind de expositie enig en de replica's heel overtuigend. Als je het niet weet, denk je dat de voorwerpen echt zijn. Bovendien wordt meteen eerlijk verteld dat het om replica's gaat en zit er duidelijk een puur educatieve gedachte achter de expositie", zegt bezoekster Fernande Kuiper.

Maar naar replica's kijken in eigen land is heel wat anders dan afreizen naar Egypte om daar naar een replica van het graf van Toetanchamon te kijken. Want welke toerist neemt genoegen met een replica als hij naar Egypte is afgereisd om de oudheden te zien?

Het is precies om die reden dat de Egyptische autoriteiten het nog niet hebben aangedurfd om het graf te sluiten en een replica op te stellen. Toch zijn de kenners het eens dat er iets moet gebeuren. Wat precies, daar verschillen de meningen over.

Zahi Hawass had in de nadagen van zijn bewind als minister van oudheden vergevorderde plannen om het te graf te beschermen. Hij vertelt dat hij exacte fotografische replica's op schaal wilde openstellen en het aantal bezoekers aan het echte graf per dag drastisch wilde verlagen. Ook het grootste graf uit de Vallei der Koningen van farao Seti I en het mooiste graf in de Vallei der Koninginnen van koningin Nefertari zouden op een vergelijkbare manier voor toekomstige generaties behouden moeten worden.

"We wilden van deze drie graven replica's laten maken die zo goed waren dat de bezoekers ze niet van echt zouden kunnen onderscheiden en ze opstellen in een speciale replicavallei", aldus Hawass. "De graven van Toetanchamon, Seti I en Nefertari zijn zo uniek, dat ik ze koste wat kost wilde beschermen. Want als we niks doen zijn ze over honderd jaar compleet vernietigd." Hawass werd echter tijdens de revolutie gedwongen af te treden voor hij zijn plannen kon uitvoeren, zodat de discussie over de beste manier om de koningsgraven te behouden nog steeds voortduurt.

Volgens vooraanstaand Egyptoloog Jaromír Málek is het zaak om een compromis te vinden waarbij de graven beschermd worden, maar toeristen toch het gevoel hebben dat ze iets authentieks te zien krijgen. "Er moet iets gebeuren, maar dan wel op een slimme manier. Ik zou een replica van het graf van Toetanchamon openstellen, met ernaast een klein museum met enkele authentieke grafvondsten uit het graf. Op die manier hebben mensen toch het idee dat ze iets echts zien. En misschien zou je het ook zo kunnen regelen dat bezoekers wel een blik in het graf kunnen werpen maar het graf niet meer ín kunnen."

Directeur van de oudheidkundige dienst in Luxor, Mansour Boraik, ziet echter geen heil in het gebruik van replica's en kiest voor een pragmatische oplossing. Hij realiseert zich dat nu het aantal toeristen dat de Egyptische oudheden bezoekt sterk is afgenomen (de bezettingsgraad van de hotels in Luxor is gekelderd naar zeventien procent) het sluiten van de koningsgraven geen optie is.

"We hebben het toerisme nodig én moeten de graven beschermen. Want de schilderingen in de graven verdwijnen snel. Maar ik denk niet dat replica's zullen werken in Egypte. Mensen willen toch het origineel zien. Dus gaan we nu met de hulp van de Spaanse regering een modern ventilatiesysteem in de graven plaatsen. Daarnaast zullen we een aantal van de bezienswaardigheden op de westoever van Luxor, zoals de Vallei der Koningen, het Ramesseum en de tempel van Medinet Habu ook 's avonds toegankelijk te maken. Zo hopen we de toestroom van toeristen beter over de dag te verdelen. Bijkomend voordeel is dat het 's avonds koeler is en de bezoekers van de graven dan minder zweten."

Boraik denkt de avondopenstelling van de graven al op korte termijn te kunnen realiseren. "De containers met het ventilatiesysteem uit Spanje zijn al gearriveerd." Zo hoopt hij een stap in de goede richting te zetten in het behoud van de koningsgraven. "Ik moet de graven voor toekomstige generaties behouden. Maar ik wil mensen die ervan dromen om de graven te zien, niet tegenhouden."

Egyptisch erfgoed onder vuur
"Ik heb het met mijn eigen ogen gezien: dorpelingen bouwen huizen en begraafplaatsen op archeologische sites. Het is een ramp!" De ogen van oud-minister van Oudheden Zahi Hawass schieten vuur van verontwaardiging als hij tijdens een ontmoeting met de pers in Luxor vertelt over nieuwe aantastingen van de oudheden in zijn land. "Ze zijn met bulldozers in de weer geweest om hun dorpen uit te breiden. Er is geen beveiliging van de archeologische sites en iedere dag ligt ons erfgoed onder vuur."

Toen de revolutie in Egypte in 2011 losbarstte en sommige Egyptenaren misbruik maakten van de chaotische situatie in hun land door archeologische sites en het Egyptisch Museum in Cairo te plunderen, gingen de beelden van kapotgeslagen artefacten in het museum de hele wereld over. Intussen voltrekt zich tot op de dag van vandaag een minstens even grote archeologische ramp, die echter veel minder aandacht krijgt. Bewoners grijpen het gebrek aan beveiliging aan om hun dorpen uit te breiden, ten koste van archeologische sites. Zo hebben dorpelingen eind januari een nieuwe begraafplaats aangelegd aan de voet van de piramide van Snofroe in Dashur. Ook bij Sakkara zou er gebouwd zijn op archeologisch terrein.

Volgens de Oostenrijkse Egyptoloog Wilfried Seipel zijn de illegale dorpsuitbreidingen kort na het begin van de revolutie begonnen en gaan ze nog steeds door. "Soms worden de bewoners tegengehouden, maar even vaak lukt het ze wel om nieuwe huizen te bouwen en begraafplaatsen op archeologisch terrein aan te leggen. Niemand neemt echt de verantwoordelijkheid voor de Egyptische oudheden. Er is weliswaar een nieuwe minister van oudheden, maar hij is zwak en heeft geen geld om goede bewaking in te huren. We waren bijvoorbeeld gisteren in Dashur en daar was geen politieman te bekennen." Seipel benadrukt dat het van het grootste belang is dat het archeologisch veld onaangetast blijft, ook op plekken die nog opgegraven moeten worden, om te voorkomen dat archeologische data verloren gaan.

Hoewel plunderaars nog steeds hun gang kunnen gaan en het vooral te lijken hebben gemunt op meer afgelegen sites als Abydos, maakt Seipel zich vooral zorgen over de bouwactiviteiten op archeologische locaties. "De illegale uitbreidingen van dorpen zijn gevaarlijker dan de plunderingen, omdat ze vaak onomkeerbaar zijn. Als er eenmaal een begraafplaats is aangelegd, kun je hem niet meer verwijderen omdat het een heilige plek is geworden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden