Fantasy is geen excuus

Hele volksstammen prijzen David Mitchells laatste roman de hemel in. Julie Phillips denkt dat de auteur nóg meer in huis heeft.

Vrijwel mijn hele vriendenkring loopt weg met 'Wolkenatlas', maar ik niet. Dat David Mitchells ambitieuze roman uit 2004 knap in elkaar zit, zie ik ook wel. Zes verhaallijnen, elk geschreven in een compleet eigen stijl, worden losjes aaneengeregen door gemeenschappelijke thema's als menselijke zwakheid en dreigende (zelf-)vernietiging. 'Wolkenatlas' schakelt van briefroman naar thriller naar sciencefiction, en maakt daarmee een statement over de kunst van het vertellen. En door elementen te lenen uit de populaire literatuur doet het wat sciencefiction zo treffend doet, en de meesten van ons zo zelden: vragen waar wij heen gaan en hoe we hier gekomen zijn. Het scheert in duikvlucht van verleden naar toekomst; als je zoiets in een boek nog nooit eerder bent tegengekomen, is dat buitengewoon spannend.

Maar wat blijft er over als je de delen afzonderlijk bekijkt? Twee hoogst ironische historische vertellingen, een tweederangs thriller, een opgerekt satirisch intermezzo, en twee slappe aftreksels van sciencefiction - allemaal te lang, allemaal verzopen in een plakkerige saus van pastiche en imitatie. Zoals criticus James Wood onlangs opmerkte, heeft Mitchell een heleboel te vertellen, maar misschien minder te zeggen. Vooral de sciencefiction voelt hol: de auteur mist de vindingrijkheid, de oorspronkelijke visie, de morele urgentie of de doorgedraaide paranoia die hem tot een groot schrijver van speculatieve fictie zouden kunnen maken. 'Wolkenatlas' is groots en memorabel, maar in wezen een gimmick: de 'Bohemian Rapsody' van de postmoderne literatuur.

Bewondering verdient David Mitchell eerder om zijn buitengewone talent voor realisme, om zijn vermogen de alledaagse intimiteit van echte mensen, plaatsen en momenten trefzeker neer te zetten. Dat talent komt het best tot uiting in 'Black Swan Green' (hier uitgebracht onder de titel 'Dertien'), zijn korte, lieflijke coming-of-ageroman over een Engelse jongen in de jaren tachtig, vol levensechte personages, grappige, ontroerende en geloofwaardige ontmoetingen en stemmige, schitterend weergegeven decors. Hij is in staat het alledaagse magisch te maken.

Mitchells zesde roman 'Tijdmeters' lijkt op 'Wolkenatlas': het is opnieuw een hemelbestormende, genre-mengende, vuistdikke pil. Eigenlijk lijkt 'roman' nauwelijks een adequate benaming voor zo'n groots opgezette turf. Als een korte roman een 'novelle' is, wat is dit dan, een 'novellissimo'?

Maar nu krijgt Mitchells talent voor realisme wél ruim baan, en dat leidt tot een briljant, onweerstaanbaar geheel. Het verhaal begint in de zomer van 1984, in het Engeland van Thatcher. Holly Sykes, een vijftienjarige puber met punkhaar en een stekelig karakter, heeft ruzie met haar moeder en loopt van huis weg. Vanaf Gravesend loopt ze langs de Theems, naar de monding bij Sheerness, over vlak, leeg, zonovergoten land, doorsneden met hoogspanningslijnen en autowegen, geschonden door bunkers en grindgroeves. Het is een heel gewone zomerdag, we bevinden ons onder de rook van Londen - de plaatsnamen Allhallows, Saint Mary Hoo, het Isle of Grain klinken verzonnen, maar blijken echt te bestaan. En toch wordt dat decor bij Mitchell een sfeervolle en betoverende setting voor een avontuur.

Net als in 'Wolkenatlas' splitst Mitchell zijn roman op in zes delen, waarbij hij abrupt wisselt van perspectief. Maar de verhaallijnen zijn dit keer onderling sterker verbonden en staan dichter bij onze eigen werkelijkheid. Na Holly volgen we Hugo Lamb, een egocentrische Cambridge-corpsbal, waarna we een sprong maken naar 2004 en de denkwereld van Holly's man, een oorlogsverslaggever en toegewijde vader. Daarna belanden we in de toekomst met de voormalige 'Wilde Zoon van de Britse Letteren', een zich miskend voelende schrijver van middelbare leeftijd à la Martin Amis.

Dit stukje satire gaat vervolgens over in een reeks fantasy-achtige plotverwikkelingen, culminerend in een bovennatuurlijke vechtpartij. Wanneer Holly terugkeert om het verhaal weer op te pakken, is ze grootmoeder geworden en zitten we in het jaar 2043.

Fantasie en realiteit worden met elkaar verbonden door thema's als tijd, sterfelijkheid, wedergeboorte, wat van ons overblijft na de dood. Als kind wordt Holly 'genezen' van stemmen in haar hoofd door ene dokter Marinus, die een Chronometrist blijkt te zijn, behorend tot een kleine groep mensen die leven na leven zijn gereïncarneerd, met al hun geheugens nog intact. (Lezers van 'De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet' kennen deze dokter Marinus al, zoals ook andere personages uit Mitchells eerdere romans in 'Tijdmeters' een nieuw leven krijgen.) De tegenstanders van de Chronometristen zijn de Anachoreten, die eeuwig jong blijven door de zielen van anderen te drinken. Een 'tijdmeter' (bone clock in het Engels) is de minachtende benaming van de Anachoreten voor sterfelijken met een gewoon lichaam dat gedoemd is om de uren tussen geboorte en dood weg te tikken.

Deze fantasie fungeert ook als symbolisch commentaar op Mitchells oer-obsessie, het vertellen van verhalen: 'Tijdmeters' weerspiegelt het idee dat de lezer als het ware tijdelijk lichaam en geest van een personage aanneemt. Zoals in al zijn boeken, die we volgens de schrijver als één geheel mogen zien, verkent Mitchell ook hier het lot van de mens. Zijn conclusie is verrassend bescheiden: onze nalatenschap bestaat niet alleen uit werelds succes (bijvoorbeeld als schrijver), we leven ook voort in alledaagse verdiensten als ouders en onze naastenliefde. Dat is misschien een nogal milde boodschap, en 'Tijdmeters' mist dan ook de sfeer van onderhuidse dreiging die 'Wolkenatlas' typeerde. Maar het is wel een volwassen boodschap van een gerijpt schrijver die zijn bravoure achter zich heeft gelaten om echt te gaan schrijven.

Tegelijk experimenteert hij nog steeds met het samensmelten van realistische en speculatieve fictie, van hoge en lage kunst. Halverwege 'Tijdmeters' snauwt iemand: "Een boek kan niet voor de helft fantasy zijn." Mitchells literaire carrière is in feite één grote poging om deze bewering te ontkrachten. Maar opnieuw slaagt hij daar maar half in. Terwijl de fantasy-plot 'Tijdmeters' voortstuwt, thematische diepte geeft, en voor een heerlijk spannend middendeel zorgt, laat Mitchells volwassenheid het juist in dit opzicht afweten.

Opeens zitten we in een oorlog tussen goed en kwaad, met good guys en bad guys, de wijze Chronometristen versus de vampierachtige Anachoreten, die ook nog B-filmachtige zinnen uitspreken als: "Hoe voelt het, Holly Sykes, als je weet dat je over zestig tellen morsdood zult zijn?" en "Vertrap ze als mieren!" Het uiteindelijke gevecht lijkt te zijn overgenomen uit Harry Potter, met strijdende partijen die elkaar met toverspreuken beschieten en met Holly in de rol van Molly Wemel, die een vijand uitschakelt onder het roepen van "Ik zei het toch! Kom niet aan mijn familie!" Als dit literatuur is, dan ben ik Katrien Duck.

De fantasy op zich is het probleem niet. Maar dit is slechte fantasy, net zover verwijderd van het echte werk als J. K. Rowlings Perkamentus verwijderd is van Shakespeare's Prospero. Waarlijk grote fantasy, van 'De Storm' tot aan Ursula Le Guins 'Aardzee', spreekt ons onderbewuste aan, en niet alleen onze hang naar spanning en sensatie. Dat niveau haalt Mitchel nog niet. Maar hoewel 'Tijdmeters' zijn zwakke kanten heeft, speelt Mitchell hier voor mijn gevoel minder op safe dan in 'Wolkenatlas': het is ontroerender, intiemer en krachtiger. Mitchell is een subliem realist, maar daarom hoeft hij van mij nog niet te stoppen zijn realisme te verrijken met fantasy. Hij mag dat juist blijven proberen, tot het helemaal lukt.

David Mitchell: Tijdmeters. (The Bone Clocks) Vertaald door Harm Damsma en Niek Miedema. Nieuw Amsterdam; 592 blz. euro 24,95

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden