Fans zien Frida Kahlo graag lijden

Kaiser en Koert nemen op zaterdag 30 oktober deel aan een symposium over Frida Kahlo in het Haags Gemeentemuseum. Aanvang: 14.30 uur. Aanmelding: tel. 070-338 11 11.

JOLAN DOUWES

Niet een van hen, maar minister D'Ancona van cultuur mag 'La casa azul' (Het blauwe huis) komende maandag voor geopend verklaren. Zij doet dat in aanwezigheid van de Mexicaanse president die op staatsbezoek is in Nederland.

Het Gemeentemuseum is erg trots op de publiekstrekker in zijn dependance. Het werk van de schilderes is immers nog nooit in Nederland getoond. Europalia, de Belgische manifestatie die dit jaar in het teken staat van Mexico, wilde een groot deel van de transportkosten betalen, dus kon het Haagse museum toehappen. De tentoonstelling zou te klein zijn voor Brussel, maar in het paleisje past ze precies.

“Het is onmogelijk om leven en werk van deze opmerkelijke persoonlijkheid te scheiden. Haar schilderijen zijn haar biografie”, schreef een Amerikaanse kunstcriticus eens over Frida Kahlo (1907-1954). De kunstenares heeft haar faam inderdaad niet zozeer te danken aan haar artistieke capaciteiten. Juist haar levensverhaal spreekt tot de verbeelding.

Op haar achttiende maakte ze een busongeluk mee, waarbij een metalen stang dwars door haar vagina boorde en haar bekken werd verbrijzeld. Sindsdien werd ze 'recordhouder operaties', zoals ze zelf schamperde. Het grootste deel van haar leven bracht ze horizontaal door.

Kaviaar

Haar handicap weerhield haar echter niet van een spannend leven. Ze speelde een belangrijke rol in de Mexicaanse communistische beweging, schilderde, organiseerde fantasiebanketten (met z'n twintigen rond een potje kaviaar), trouwde met de beroemde muurschilder Diego Rivera, had een kortstondige verhouding met Trotski en rekende Miro en Kandinsky tot haar bewonderaars. Bovendien zag ze er buitengewoon exotisch uit. Zodra ze in haar traditionele Mexicaanse gewaden voorbijkwam, ontstonden er oploopjes op straat.

Popster Madonna heeft het verhaal in de wereld gebracht dat Kahlo werd geslagen door haar echtgenoot. Reden voor de Amerikaanse vrouwenbeweging om haar portret in de metro's te hangen met de oproep: 'Mishandeld? Bel dan dit nummer.'

Die actie gaat theatermaakster Dea Koert, Kahlo-fan van het eerste uur, te ver. Maar ze kan zich wel voorstellen dat veel vrouwen zich met de schilderes identificeren. “Haar werk is toegankelijk voor iedereen die ooit een ongeluk, miskraam, abortus of scheiding heeft meegemaakt.”

Precies daarom is Franz Kaiser, conservator tentoonstellingen in het Gemeentemuseum, geen Kahlo-fan. Hij wordt eerder argwanend als het verhaal van een kunstenaar belangrijker blijkt te zijn dan de kwaliteit van diens werk. Kaiser is meer een voorstander van l'art pour l'art.

“Wat nu bij Kahlo gebeurt, zie ik in verschillende kunststromingen terug: de negentiende eeuwse salonkunst die aan de verwachtingen van de bourgeoisie moest voldoen; de fascistische kunst en het socialistisch realisme, beide sterk ideologisch gericht; de neo-conceptuele kunst en politically correct art, waarbij vooral telt dat de maker vrouw, allochtoon of homoseksueel is.”

Hemelbed

Franz Kaiser mag dan kritisch zijn over het opkloppen van de mythe rond Frida Kahlo, zijn museum doet daar hard aan mee. Behalve tekeningen en schilderijen zal Paleis Lange Voorhout ook brieven, documenten en portretfoto's laten zien. Er komt een aparte ruimte met curiosa, zoals religieuze afbeeldingen, sieraden en kledingstukken. En het klapstuk wordt een centraal opgestelde replica van haar hemelbed. Persoonlijker kan haast niet.

“Er is nu eenmaal veel belangstelling voor het leven van de schilderes”, verdedigt de conservator zich. “Het zou fout zijn als het museum daar moralistisch over deed. Natuurlijk hadden we Kahlo's werk in een neutrale omgeving kunnen ophangen. We hadden er ook andere surrealisten of Mexicaanse kunstenaars bij kunnen halen. Maar dan was de tentoonstelling minder geschikt geweest voor een groot publiek.”

Dea Koert vindt het geen probleem dat het slaapkamerameublement aanwezig is in Den Haag. In bed maakte de kunstenares tenslotte haar zelfportretten, met een spiegel boven haar hoofd. “De eerste keer dat ik de slaapkamer van museum Casa Azul in Mexico-Stad binnenkwam, zag ik een groezelig sprei en dacht: dit wordt me te intiem. Maar Kahlo's leven en kunst zijn nu eenmaal volledig verstrengeld.”

Om die reden is zij de vaandeldraagster van de Mexicaanse kunst geworden, en niet haar tijdgenoten Leonora Carrington of Remedios Varo die artistiek veel interessanter worden genoemd. Zelfs haar beroemde echtgenoot Diego Rivera is ze voorbijgestreefd. Dat komt niet alleen doordat ze een cultfiguur is geworden. Ook haar werk blijkt tijdlozer. Rivera's politieke muurschilderingen staan nog steeds op scholen, universiteiten en metro's, maar ze ogen achterhaald.

De Mexicanen reageren verbaasd op de grote belangstelling voor de schilderes. Ze vinden zelf dat er in hun land betere kunstenaars zijn. Nog nooit heeft een Latijnsamerikaans schilderij echter zoveel geld opgebracht als Kahlo's 'Zelfportret met loshangend haar'. Vorig jaar werd het bij Christie's in New York geveild voor 3,5 miljoen gulden.

Gesmoorde kreet

In 'Frida', de eerste biografie die over Kahlo verscheen, noemt Hayden Herrera elk schilderij een gesmoorde kreet. De Amerikaanse schrijfster doelt daarmee op de werken waarop geboorte, dood en alle ellende daartussen dramatisch zijn afgebeeld. Volgens Herrera kroop de schilderes in de rol van de 'heroisch lijdende'.

Op Franz Kaiser komt het nogal neurotisch over dat Kahlo de tragische kant van haar leven zo heeft gecultiveerd. Pijn is te persoonlijk om naar buiten te brengen, vindt hij. “Daar moet je geen kunst van maken. Kahlo laat zich net zo gaan als Goethe in 'De jonge Werther'. Zij schildert de tranen die hij beschrijft. Ik vind dat nogal kitscherig.”

Dea Koert reageert heftig op deze kritiek. “Dat noem ik nou westerse arrogantie”, roept ze. “Tranen horen gewoon bij de Mexicanen. Dat volk kan subliem lijden. Overal zijn plaatjes van de wenende heilige maagd van Guadeloupe. En Christus hangt steeds te bloeden als een rund. Ik vind die benadering ook weleens overdreven, maar ik wil zoiets niet veroordelen. Frida's werk past bij de sfeer van het land.”

Interessanter vindt Franz Kaiser het feit dat Kahlo haar best deed om 'socialistische' kunst te maken, maar niet slaagde. Ondanks alle toegevoegde vlaggetjes en vredesduiven bleven de schilderijen vooral op haar gericht.

“Het is een goed teken dat het haar niet lukte om het kwaliteitsstempel 'politiek correct' te krijgen. Als kunstenaars iets niet bereiken wat ze wel graag willen, worden ze gedreven door een diepere waarheid”, weet de conservator.

Kantoormeubilair

Volgens Dea Koert heeft de schilderes haar postume eerbetoon mede te danken aan de oliecrisis in de jaren zeventig. De Texanen herinnerden zich toen de Mexicaanse olievelden. Ze gingen investeren in het land, ook op het gebied van de kunst. Zo kocht een containerbedrijf een aantal schilderijen van Frida Kahlo als kantoormeubilair.

Dat werk ging tien jaar later voor het dubbele van de prijs van de hand. Inmiddels hadden de Women artists of the surrealist movement uit New York de schilderes ontdekt; er kwamen tentoonstellingen van haar werk en de veilinghuizen sprongen erop af.

De rage woei rond 1987 over naar Europa. Vooral Duitsland raakte in de ban van Frida Kahlo: het feministische blad Emma voorop, de dames- en modebladen volgden. Nederland was dit keer niet zo trendgevoelig. Toen Dea Koert vijf jaar geleden een subsidie-aanvraag voor een project rond Kahlo indiende bij de Raad voor de Kunst, was de reactie: “Wie is dat nu weer? Doe iets met Dali of Lorca als je zo nodig iets Spaans wilt.”

Inmiddels heeft de theatermaakster twee voorstellingen over haar gemaakt. Volgend jaar sluit ze het project af met een tentoonstelling in een boerenschuur op Schokland. Daar komt werk te hangen van Nederlandse kunstenaars die zich door Kahlo laten inspireren. Een van hen is Diana Blok, wier geensceneerde foto's deel uitmaakten van de eerdere voorstellingen.

Ook de commercie heeft zich op Frida Kahlo gestort. Handspiegels, tassen en t-shirts zijn al gesignaleerd. Volgens Dea Koert zou de kunstenares er alleen maar hard om lachen. “En waarom ook niet, het is altijd beter dan Hema-kunst.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden