Fanatisme of zelfverdediging/Moslim-verkenningen in de lage landen

Moslims hadden als nieuwkomers hun religieuze identiteit hard nodig om zich in het over-geïnfrastructureerde Nederland te heroriënteren en cultureel te kunnen overleven. De weldenkende meerderheid van de Nederlandse bevolking zag het feit dat een belangrijk deel van de nieuwe migrantenstromen uit moslims bestond niet als een bedreiging voor het bestaande politieke, educatieve, of religieuze klimaat in dit deel van de wereld. Hoewel regelgeving, beleidsvoornemens en overheidsvisie over het algemeen zelden helder, en soms zelfs tegenstrijdig wordt geformuleerd, de daarmee samenhangende politieke en mediabeeldvorming kan 'veranderlijk met overdrijvende wolkenvelden' worden genoemd.

ABDULWAHID VAN BOMMEL

Een van de belangrijkste kenmerken van West-Europa is de grondwettelijke garantie van een aantal vrijheden, waarvan de vrijheid van meningsuiting en die van religie tijdens de Rushdie-affaire lijnrecht tegenover elkaar leken te staan. Hoewel de praktijk lang niet altijd zo zuiver was als de ideologie deed vermoeden, was Nederland vergeleken met de buurlanden vaak een oase van tolerantie als het ging om het inpassen van religieuze en culturele verschillen.

Toch vormden de eind jaren tachtig op gang komende stromen asielzoekers, vluchtelingen en dus illegale werkers een uitdaging voor geavanceerd beleid. Anti-migranten- en tot op zekere hoogte anti-moslimgevoelens, waren vanaf begin jaren negentig zowel voor de nieuwkomers als voor de gevestigde migrantengroeperingen een factor om rekening mee te houden.

Het is hen echter niet aan te rekenen dat een zekere vermoeidheid de 'witte' bevolking belet om goed onderscheid te maken tussen bijvoorbeeld Ghanezen, Somaliërs, Eritreërs en Marokkanen. Ondanks deze soms wat overspannen gadegeslagen nieuwe demografische compositie van de bevolking in Nederland is er geen sprake geweest van incidenten op basis van religieus fanatisme die op het conto van moslims kunnen worden geschreven.

Maar dat is niet wederzijds; vanaf eind jaren tachtig heeft een aantal beschadigingen van moskeeën en culturele centra plaatsgevonden. Aan moskeebesturen duidelijk maken dat ze in feite ongewenst zijn in de buurt kan natuurlijk een averechtse werking hebben. Reacties daarop zullen onveranderlijk als religieus extremisme worden bestempeld terwijl het in feite om zelfverdediging kan gaan.

Het aanbreken van de eerste integratiefase uitte zich onder andere in de sociaal-economische inburgering die vrijwel volledig plaatsvond. Dit blijkt uit de aanpassing aan de prikklok en de rest van het jachtige tijdsritme van een westers industrieland. Dat de uiteindelijk totstandgekomen zelforganisaties een religieus karakter hadden kwam vooral doordat de aangeboden welzijnsvoorzieningen een seculier karakter hadden waarin de opvattingen over de tijdelijkheid van het verblijf van 'alleenstaande' moslimmannen naar voren kwam. Maar ook gebrek aan menselijke relaties en aansluiting met de Nederlandse omgeving, vanwege taal- en cultuurverschillen en vanwege gebrek aan waardering over en weer, leidde ertoe dat men het heil binnen de eigen identiteit ging zoeken. Dit resulteerde er uiteindelijk in dat vanaf 1971 de eerste Turkse en later Marokkaanse moskee-organisaties ontstaan.

Hoewel hiermee de eigen identiteit werd benadrukt, kwam uit het recht op het beleven van eigen religie de plicht van het kennen van de sociale kaart van Nederland voort. De verkenning van het religieuze, educatieve en politieke domein was begonnen. Die kreeg op verschillende terreinen gestalte:

- in een bescheiden moslimzuiltje. Geen verticale carrièretrap met de sky als limit, zoals de vroegere zuilen, maar een horizontale integratie- en maatschappelijke participatiezuil.

- Gezinshereniging zorgde voor een veranderende levenshouding. Men voelde zich minder transit-arbeider of wegwerpmens. De zorg voor het gezin vereiste o.a. een omgeving voor religieuze vorming. De nieuwe liberaal-democratische omgeving met haar permissieve levenssfeer maakt so wie so heroriëntatie op waarden en normen noodzakelijk;

- de oprichting van een voor het runnen van een moskee of gebedsruimte noodzakelijke rechtspersoonlijkheid in de vorm van vereniging of stichting, betekende dat men zich, zij het in beperkte mate, bepaalde sociale vaardigheden en burgerschapskunde had eigen gemaakt. In 1994 wordt het aantal gebedsruimten voor moslims op 380 geschat;

- Hoewel de drempel van basisscholen voor moslimouders aanvankelijk hoog leek werd het toch de eerste plaats van 'dialoog' tussen ouders onderling en ouders en leerkrachten;

- allerlei regelingen die zijn bereikt, maar vaak nog in de controversiële sfeer blijven leven zijn onder andere ritueel slachten, lijkbezorging, naleven van spijswetten, besnijdenis, religieuze feestdagen, geestelijke verzorging in openbare instellingen, toelating en arbeidsrechtelijke positie van imams uit het buitenland, gebedsoproep (op vrijdag), en de eed op de koran.;

- binnen het reguliere basisonderwijs wordt sporadisch (vooral in Rotterdam) islamitisch godsdienstonderwijs gegeven. Er zijn 29 islamitische basisscholen, hoewel in een aantal gemeenten aanvragen zijn ingediend. Een middelbare school is in de maak en al enige jaren worden leerkrachten islamitisch godsdienstonderwijs opgeleid aan de Hogeschool Holland in Diemen;

- na een aantal mislukte pogingen om met een islamitische politieke partij door te breken in 1986 en 1990, besloten moslimpolitici in spe zich binnen bestaande partijen te profileren. De Debatingclub '94 van de Islamitische Stichting Bevordering Integratie stimuleert politieke belangstelling bij moslims;

- de oprichting van een landelijke vereniging voor moslimouderen is een van de weinige initiatieven waar de landelijke overheid voor applaudisseerde. We zijn samen oud geworden maar hebben nog steeds niet echt met elkaar gepraat. Vlak voordat we sterven komen we misschien op de woorden die we elkaar hadden willen zeggen. . .

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden