'Family of Man' revisited

De Verenigde Naties en de paus hebben 1994 tot het 'Jaar van de familie' uitgeroepen. 'Lieve familie gezocht' adverteert het Tropenmuseum voor een nog te organiseren fototentoonstelling 'World of Love'. Maar in dezelfde rubriek Oproepen zoekt een journalist 'mensen die in het leven zeer geslaagd lijken maar in werkelijkheid erg eenzaam zijn'; een ander zoekt 'militairen terug van VN-missies'. Aan enige samenhang in de gefragmenteerde wereld van vandaag is dus blijkbaar wel wat behoefte.

Nu is 'familie' op het oog een eng begrip - zeker in het Engels: de Jackson-family, de Royal Family... Als je van eenvoudige komaf bent, moet je voor je het weet een balllast aan vanzelfsprekendheid meezeulen die twijfel uitsluit, zoals een pater familias die uitmaakt wat er met geld en goed gebeurt, een zedenleer als panacee voor wel en wee, en tussen droom en daad een brandscherm zo zwaar als een tempelvoorhangsel.

De paus doelt misschien voornamelijk op de hoeksteen, het gezin dat aan andere samenlevings- en relatievormen superieur zou zijn. Maar halverwege de jaren '90 zijn we zo vreselijk verstandig geworden, dat we voor alles wat naar gezin riekt niet meteen onze neus ophalen. Zoals een hoed dragen niet meer ongepast is, is ook 'familie' niet langer een vloek.

'Het jaar van' is een stereotiep geworden, een wanhopig p.r.target: we kondigen het zo hard af tot we geloven dat er naar onze boodschap wel moet worden geluisterd. Wat zou er tegen familie zijn, afgezien van gezinsmoraal en burenruzies?

'Familie' is de bakermat voor de zintuigen. De ontwikkeling van het reukvermogen: de was voor de kachel, wentelteefjes, benzinelucht in een schuurtje. Het herkennen van kleuren: de mosgroene voordeur, donker de gangen, rood de wijn, wit de melk die overkookt. Het zien van beelden: moeders ogen, vaders handen, de vlammen van kaarsjes op Kerstmis, een Chagall aan de muur en een kleurenkiek op het dressoir van geluk gestold op een plein. Het horen van klanken: in de goot koeren duiven, wind trommelt op het dak, de voordeur valt in het slot. Luisteren en spreken: voorlezen uit de Bijbel en Grimm, tafelliederen op hoogtijdagen, verhalen uit verre landen van oude vrienden tot diep in de nacht.

Bij familie was je voor het eerst thuis, je leerde er weggaan en terugkomen, wat liefde is en ongehoorzaam zijn, treiteren, getreiterd worden, je eigen weg gaan. Wie zou je dat misgunnen? 'Our family, Marybeth!', roept Harvy in 'Cagney & Lacey' niet voor niets geemotioneerd uit...

'Familie' staat voor zekerheid hebben over eten en kleding, spelenderwijs leren wat je beter kunt laten. Aardigheid krijgen in andermans uiterlijk of gedrag in plaats van de fik in een mens steken is ook mooi meegenomen. Als de VN en de paus dat bedoelen, hebben ze mijn zegen.

Die afsmeking van harmonie en samenhang - zie Tropenmuseum - is eerder vertoond. In 1955 stelde Edward Steichen voor het Museum of Modern Art in New York 'The Family of Man' samen: 'the whole story of mankind which symbolizes the universality of human emotions', oordeelden de kranten over de 500 foto's uit 68 landen, van lachende, huilende, werkende, vrijende mensen. De expositie, met werk van alle belangrijke fotografen van dat moment, reisde de wereld af en werd nageaapt met 'The Family of Woman' en 'The Family of Children', hoewel vrouwen en kinderen deel uitmaakten van de moedertentoonstelling. Individuele fotografen brachten later hun 'family of man' in beeld: herosch, zoals de Zuidafrikaan Eli Weinberg met 'Portrait of a people'; dromerig, zoals Izis in Frankrijk met 'Paris des reves'; realistisch, zoals Sebastiao Salgado met 'Workers'.

Kunst, ook fotografie, is eenzame arbeid om - paradoxaal - 'de ervaring vast te leggen dat je meer bent dan jezelf, dat je op een of andere manier verbonden bent met het hele leven' (Salman Rushdie, 'Is er dan niets meer heilig?'). Op de transcendente functie van kunst mogen de paus en Boutros Ghali met hun aan dovemansoren gezegde gebeden jaloers worden. Niet dat het veel uitmaakt, maar je weet het nooit, net als met een schietgebedje. Waarom zou je je bij je machteloosheid neerleggen?

Er zijn er die verantwoordelijkheid nemen voor hun 'familie', bij voorbeeld in Bosnie - bij uitstek podium van een uit de klauwen gelopen burenruzie. Zoals Haris Pasovic, die sinds het uitbreken van de oorlog in Sarajevo film- en theatervoorstellingen organiseert. Hamdija Demirowic, die voor deze bijlage het verhaal op de pagina hiernaast schreef en vanuit Amsterdam schrijvers begeestert. De internationale schrijversorganisatie PEN, die ongebonden 'Joegoslavische' leden in zich opneemt. Johan van der Keuken, met zijn documentaire uit Sarajevo. Journalisten, die met 'Press Now' onafhankelijke media in ex-Joegoslavie steunen. Nederlandse fotografen met hun Platform. Kunstenaars die op 8 januari in Paradiso tegen de oorlog zullen protesteren.

Zoals het geval is bij religieuze uitingen (begeesteren, getuigen, stem verheffen, geld offeren), kent ook de solidariteit met Sarajevo rituelen die frases en cliches lijken. Beleefdheden brengen nu eenmaal een zekere vermoeidheid teweeg. Maar wie daar niet tegen kan, moet z'n familie maar laten doodvallen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden