Familie van de spinazie en de biet

Kil waait de herfstwind over het braakliggende terrein in de stad. Op de rommelige, clandestiene werfjes aan de belendende gracht bloeien nog teunisbloemen en zandkool als laatste gele herinnering aan de zomer. Daartussen een meter hoog, grijs en warrig de melganzevoet.

Ganzevoet - waarschijnlijk weet u niet eens welke plant ermee bedoeld wordt. Dat is niet zo vreemd, want uiterlijk kunnen ze slecht concurreren met de kleurige zomerbloeiers van de onbebouwde terreinen, waar ze bij voorkeur groeien. Toch kent iedereen tenminste twee leden van de ganzevoetfamilie: de spinazie en de biet. In prehistorische tijden, toen men nog geen spinazie kende, werd melganzevoet als bladgroente gegeten. Speciaal kweken was niet nodig: ganzevoet groeit bij massa op elke vuilnishoop.

Aan spinazie en biet kun je nauwelijks zien of ze bloeien of uitgebloeid zijn. En dat geldt voor alle ganzevoeten, melden en een aantal kustplanten zoals zeekraal, schorrekruid, loogkruid en obione, die samen met spinazie en biet de ganzevoetfamilie vormen. Ze blinken geen van alle uit door opvallende bloemen en ook voor het overige zien de meeste soorten er bepaald niet spannend uit.

Watervoorraad

De grijzige, als met meel bestoven tint van de melganzevoet wordt pas interessant bij sterke vergroting. Dan zie je dat het melige uiterlijk komt door haren die aan de top hol zijn en met vocht gevuld. Die haren dienen als watervoorraad voor droge tijden. Dat is soms wel nodig, want de zonnige plaatsen waar deze soort de voorkeur aan geeft, zijn zelden vochtig.

De rode ganzevoet is kleuriger, zoals de naam al suggereert. In de onvruchtbaar lijkende grind- en zandvlakte zijn de planten in een zomer ontkiemd, opgeschoten en wijd uitgestoeld. Ze hebben gebloeid met honderden aren en zich nu getooid in herfstkleuren. De 's zomers donkergroene, glanzende bladeren zijn nu dof geel, soms met een rode rand of rode aderen, maar het rood komt vooral door de vruchtpluimen. Die zijn nu heel donker, bijna purper van kleur.

Alle ganzevoeten lijken erg op elkaar, maar de rode is vrij gemakkelijk van de andere te onderscheiden. Het rood is dezelfde kleurstof als die van rode bieten. Je vindt het bij meer leden van de ganzevoetfamilie. Zo is de zeekraal nu erg mooi in zijn koraalrode herfsttint.

De grijze melganzevoet en de rode ganzevoet zijn de twee meest algemene soorten van de ganzevoetfamilie, vooral in West-Nederland en altijd op stikstofrijke plekken. Op bouwterrein en in braakliggende moestuinen komen ook de korrelganzevoet, de zeegroene en de stippelganzevoet veel voor. Nieuw ontstane plekken met nog weinig begroeiing worden direct bezet met duizenden kiemplanten, die nog in hetzelfde jaar bloeien, zaad vormen en afsterven.

In feite zien de ganzevoeten er allemaal een beetje uit als doorgeschoten spinazie. Hun blad is ongeveer driehoekig of ruitvormig, bij de meeste soorten met grof getande rand, die soms zo diep is ingesneden dat het blad inderdaad aan de zwemvoet van een gans doet denken. Onder die naam kende Dodonaeus in de zestiende eeuw de rode ganzevoet al.

Eenvoudig

De bloemen zijn heel eenvoudig gebouwd. Ze hebben geen aparte kroon en kelk, maar een bloemdek van meestal vijf aan de voet vergroeide blaadjes, die meestal groen van kleur zijn. Daarbinnen liggen de meestal vijf meeldraden om het vruchtbeginsel met de meestal drie korte stijlen. Meestal, schrijf ik, omdat het aantal binnen het geslacht ganzevoet nogal kan varieren en zelfs binnen de soort niet echt vaststaat. De afzonderlijke bloemen zijn zo klein dat je het allemaal alleen kunt bekijken door een loep. Het lijken fijne korrels, bijeengegroept tot aren of pluimen van aren. De bloeiwijzen vallen vaak pas echt op na de bloei: dan groeit het bloemdek verder uit om de rijpende vrucht en krijgt het vaak een levendiger kleur. De vruchten, donkere nootjes, worden graag door vogels gegeten, die de vruchtpluimen uit elkaar trekken en zo bijdragen aan de verspreiding van het zaad.

Steppenroller

Er is een nog effectiever manier: de afgestorven plant breekt van haar wortels en wordt door de wind als een lichte bal voortgeblazen. Onderweg verliest de voortrollende plant het rijpe zaad. Deze manier van zaadverspreiding komt veel voor bij planten van de steppen. Melden, loogkruid, schorrekruid en de kruisbloemige zeeraket kunnen zich net als ganzevoeten als 'steppenroller' over slik of strand verplaatsen.

Behalve de rode is de enige echt opvallende ganzevoet de aardbeispinazie. Vroeger gekweekt als bladgroente en afkomstig uit Noord-Afrika en Zuid-Europa is deze plant al bijna een eeuw ingeburgerd bij Haarlem en Overveen. Ik heb hem vaak in de Kennemerduinen gevonden. De plant schijnt zich ook in de duingebieden ten noorden en ten zuiden van Haarlem flink uit te breiden. De ronde, vuurrode bloeiwijzen aan de liggende stengels lijken net aardbeitjes.

Opruimwoede

Behoort deze ganzevoet al niet tot de gewone soorten, een paar zijn ronduit zeldzaam geworden. De brave Hendrik en de stinkende ganzevoet zijn het slachtoffer van opruimwoede. Vroeger was vooral de stinkende ganzevoet algemeen te vinden op rommelige boerenerven in het zuiden. Beide soorten staan op de rode lijst, samen met de iets minder zeldzame esdoornganzevoet en de muurganzevoet. Bladluizen kunnen ganzevoet zo aantasten dat de bladeren tot gallen vervormd worden. Maar voor de meeste mensen boeiender zijn de rupsen, die op ganzevoet leven. Dat zijn er redelijk wat, maar de meeste komen ook op planten buiten de ganzevoetfamilie voor. De rups van de meldevlinder is donker gekleurd met een opvallende oranjegele of rode lengteband over de flanken en twee dito gekleurde vlekken dicht bij zijn achtereind. De rups van de spurrievlinder op ganzevoet, melde en biet is groen of bruin met op de flanken een roze lengteband met witte zoom. Over de rug lopen twee lichte, zwart gevlekte lijnen. De vlinders zijn grauwe nachtuiltjes, die in de zomer op lamplicht af komen. Ook zijn een paar mooi getekende spanrupsen op ganzevoet en melde te vinden.

Schildpadtor

Een snuittor legt eitjes in de wortelhals bij de korrelganzevoet. De larven leven in het holle binnenste van de wortelhals, die door de vreterij een beetje knolachtig uitgroeit. Op de bladeren leeft een schildpadtor. Nog geen centimeter lang, olijfgroenig of bruin en zwart gespikkeld is hij niet gemakkelijk te ontdekken. Let op vraatgaten in de bladeren. De dekschilden en het halsschild zijn zo breed gerand dat de kever er met gemak poten, kop en sprieten helemaal onder kan verbergen. Nog merkwaardiger zijn de larven, die zich bedekken met hun eigen uitwerpselen. Ze dragen die met zich mee op een in tweeen gesplitste, naar voren gebogen staart, als een soort parasol. Wellicht dienen de uitwerpselen als camouflage: vogels zouden de larven daardoor niet als voedsel herkennen.

NATUUR DEZE WEEK

Deze week nog bloeiend gezien: witte, paarse en gevlekte dovenetel, rode, witte en kleine klaver, hazepootjes, bruidssluier, perzikkruid, viltige en knopige duizendknoop, teunisbloemen, koolzaad, raapzaad, zwarte mosterd, knopherik, madeliefje, reukloze kamille, ruig klokje, scherpe en kruipende boterbloem, mottenkruid, dagkoekoeksbloem, robertskruid, zeepkruid, duizendblad, slangekruid, kruldistel, reuzenspringbalsemien, korenbloem en goudsbloem. Fluitekruid en dotterbloem zijn aan een bescheiden herfstbloei begonnen, die duurt tot de eerste flinke nachtvorst. Langer houden de herfstkrokussen uit het Middellandse-Zeegebied het uit, die in de tuinen van sommige liefhebbers bloeien. De hulst, die nu vol vuurrode bessen zit, bloeit weer een beetje, met onopvallende kluwentjes van witte, zoet geurende bloemen. Zoet ruiken ook de groene bloemen van de nu volop bloeiende klimop. Het zoemt om de klimop van de insekten: behalve blauwe bromvliegen en glanzend groene keizersvliegen, honingbijen en grote zweefvliegen komen er soms zoveel wespen op af dat het lijkt of zich tussen de klimop een wespennest bevindt. De wespen, die op de nectar afkomen, zijn nauwelijks agressief meer. Ook de enkele late atalanta, die op de klimopbloemen komt, laat zich van heel dichtbij bekijken.

EN VERDER

Morgen organiseert het IVN Rotterdam en omstreken een ochtendwandeling naar de Oranjeplassen in Maassluis. Vertrokken wordt om 10.10 uur van NS-station Maassluis West, waar men even na 12 uur weer terug hoopt te zijn. - Naar vogeltrek kijken kan morgen om 7.30 uur met het IVN Tilburg aan de Meierijbaan op de brug over het Wilhelminakanaal, waar je een goed zicht hebt op de trekroute van vogels die de stad proberen te omzeilen. IVN-gidsen geven uitleg. - Volgende week zaterdag kan men met de Stichting Vrienden van het Amsterdamse Bos een bezoek brengen aan de heemtuin het Vogeleiland. Voor de wandeling verzamelen om 9.30 uur op de parkeerplaats Bosrandweg. - In het weekend van 31 oktober en 1 november houdt de afdeling Meppel van de Jeugdbond voor Natuur- en Milieustudie zich bezig met de Drentse beken in de omgeving. Op de zaterdag zullen veenputten bij de Wold Aa worden opgeknapt. Wie mee wil doen, kan zich om 9.30 uur melden bij de vrijwilligers bij het NS-station in Meppel. Op de zondag zal er een bekenexcursie zijn, die om 13.30 uur van dat zelfde station vertrekt. - Tot en met 8 november is een tentoonstelling over paddestoelen te bekijken in het Noordbrabants Natuurmuseum, Spoorlaan 434 in Tilburg. Wat zijn paddestoelen, hoe zijn ze gebouwd, hoe planten ze zich voort, hoe heten ze?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden