Faces of Death in of uit de videotheek?

FLATSCH, klinkt het als een blok van veertig kilo beton met daarin gestoken dolken het hoofd van een man verpletterd. De bloederige resten worden nog eens duidelijk in close up getoond. Het hoofd is van een Amerikaanse magiër, die voor het hooggeëerd publiek zijn allergevaarlijkste truc wilde demonstreren. Helaas, er ging iets mis. Voordat hij zich als een Houdini uit zijn dwangbuis kon bevrijden, brandde een kaars het stuk touw door waaraan het blok beton hing. Goocheltruc mislukt, man dood. Het publiek in de zaal is verbijsterd en huivert.

Het is een scène uit de video 'Faces of Death', die afgelopen weken veel stof heeft doen opwaaien in de politiek en de media. De videofilm, afkomstig uit de Verenigde Staten, is een compilatie van de meest gruwelijke scènes, die maar één ding gemeen hebben: er vloeit altijd veel bloed, bij voorkeur vergezeld van afgerukte ledematen. Volgens de makers van de video gaat het om 'levensecht materiaal', variërend van amateuropnamen van vreselijke ongelukken tot en met nooit uitgezonden nieuwsbeelden. Het geheel wordt aan elkaar gepraat door een nep-dokter in witte jas met de blik van een serial killer. “De bedoeling van deze film is om mensen te confronteren met de realiteit en de soms waanzinnige reacties van onze medemensen”, vermeldt de hoestekst van de video. Vooral de laatste tijd zouden de 'Faces of Death'-video's een gretige aftrek vinden onder middelbare scholieren. Na een uitzending van de Tros, waarin het gemak werd aangetoond waarmee minderjarigen deze video's kunnen huren, en een artikel in de Volkskrant dat waarschuwde voor de populariteit van de 'Faces of Death'-serie onder jongeren, was de mediahype geboren. Het CDA stelde Kamervragen en staatssecretaris Terpstra verklaarde het fenomeen strenger te willen aanpakken, vooral met het oog op het terugdringen van de jeugdcriminaliteit, waarmee ze impliciet een verband legde tussen video's kijken en gewelddadig gedrag.

Eens in de zoveel tijd komt de discussie bovendrijven. Zo'n anderhalf jaar geleden was de moord op een Britse peuter de aanleiding om de hororfilm 'Child's Play' onder de loep te nemen. De film zou, volgens sommigen, de directe aanleiding zijn geweest voor de moord op James Bulger. Harde bewijzen daarvoor zijn echter nooit geleverd. “Dat er een verband bestaat tussen het kijken naar geweld en het vertonen van agressief gedrag is onderhand wel aangetoond”, zegt dr. Patti Valkenburg van de sectie Kind en Media aan de Rijks Universiteit Leiden. “Maar hoe groot dat effect precies is, daarover zijn de meningen verdeeld. In het Britse geval moet er al iets grondig mis zijn geweest met de morele ontwikkeling van die jongens. Je kunt zoiets niet alleen aan een video wijten.”

Niet alle scènes in 'Faces of Death' zijn even geloofwaardig. Zoals bijvoorbeeld die met 'de verschrikkelijke sneeuwman' of die waarin een Russische boer wordt gevierendeeld. Ze doen eerder belachelijk dan gruwelijk aan. In het laatste fragment zien we als kozakken verklede B-acteurs op paarden uit de bosjes komen aanstormen. Het tafereel wordt gadegeslagen door een paar blonde, blozende actrices met theedoeken om het hoofd geknoopt, die Russische boerinnen moeten voorstellen. “Dit is de manier waarop men in Rusland, voor de perestrojka, afrekende met boeren die hun belasting niet op tijd betaalden”, meldt het Amerikaanse commentaar. Het verraderlijke van de serie, waarvan inmiddels vijf delen zijn verschenen, is de verwarrende context waarin de gruwelijkheden worden getoond. Na een scène in een abattoir, waar een man de keel doorsnijdt van een levend varken, volgen bloederige journaalbeelden uit Haïti, die op hun beurt weer worden gevolgd door een 'levensechte' mafia shoot out. Geraffineerd zijn de 'net echt'-beelden, opgenomen in een wat rafelige amateurstijl, die tussen de echte fragmenten zijn gemonteerd. Het biedt de kijker een ontsnappingsmogelijkheid: als het al te gruwelijk wordt, kan die altijd nog denken dat het allemaal fake is.

Jan Willem Peters van de 'Cult Videotheek' in Amsterdam is verbaasd over alle commotie rond 'Faces of Death'. Het genre van de 'Mondo-film' (afgeleid van de eerste vergelijkbare Italiaanse serie 'Mondo Cane', dat zoveel betekent als 'hondeleven'), waar deze videofilm volgens kenners onder valt, is al zeker zo'n dertig jaar oud. Waarom dan nu ineens al die ophef? Op de vraag of hij de laatste tijd onrustbarend veel meer 'Faces of Death'-video's heeft verhuurd, knikt hij instemmend. “Voornamelijk aan journalisten die er over moeten schrijven”. Van een hausse onder tieners heeft hij weinig gemerkt. En ook al zou dat zo zijn, dan nog zou dat bij zijn videotheek niet gaan. “Om lid te worden moet je je immers legitimeren met een paspoort of rijbewijs. En de videotheek geeft de band niet aan minderjarigen mee.”

Wie naar de videotheek gaat om een band te huren ziet, normaal gesproken, aan de code op doos om wat voor video het gaat. Daar moet een korte inhoudsbeschrijving staan en een leeftijdsaanduiding. Zwaar geweld of harde porno krijgen meestal een leeftijdsclassificering van '16 jaar of ouder' mee. Maar het systeem, dat is opgezet door de NVPI, de branchevereniging van videoproducenten en -distributeurs, is niet waterdicht. Zo staat er op de doos van 'Faces of Death' geen leeftijdsaanduiding, maar slechts een opmerking dat de band 'niet geschikt is voor jeugdige kijkers of gevoelige mensen'.

VERKAPTE RECLAME Een nogal vage waarschuwing, die bovendien ook als verkapte reclame kan worden opgevat, zegt Paul Solleveld, adjunct-directeur van de NVPI. “Mensen die van het genre houden, willen hem dan juist zien”. Hoe verklaart hij het ontbreken van een leeftijdsaanduiding juist op deze videoband? Het probleem ligt volgens Solleveld bij de producenten en distributeurs. Die bepalen zelf of zij hun film ter keuring aan de NVPI willen voorleggen. Solleveld: “Zij die daar niet aan mee willen doen kunnen buiten ons om toch met hun band in de videotheek liggen.” Op dit moment vertegenwoordigt de NVPI zo'n tachtig procent van de videoproducenten en distributeurs in Nederland. Bij de NVDO, de branchevereniging van videotheekhouders, zijn 850 van de ruim 1000 videotheken aangesloten.

“Het gaat om de samenwerking tussen deze twee partijen”, legt Solleveld uit. “Wij geven het leeftijdsadvies, de videotheekhouders moeten er op toezien dat zij de banden niet aan minderjarigen meegeven. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid.” Met de 'Faces of Death'-affaire is Solleveld niet blij. “Wat ons betreft had die hele band nooit in de videotheek hoeven te liggen. Het bezorgt onze branche alleen maar een slechte naam.” Na alle commotie liet de NVPI dan ook onmiddellijk een persbericht uitgaan waarin zij aankondigde de bestaande code te willen aanscherpen en eventueel aanvullen met sancties voor de videotheken die zich hier niet aan houden.

Het systeem van zelfregulering in de videobranche is een overblijfsel van het beleid dat minister D'Ancona eind jaren tachtig uitstippelde. Zij bepaalde toen dat overheidscontrole achterhaald was en dat de branche het zelf maar moest regelen.

Andere tijden, andere zeden. Staatssecretaris Terpstra van de VVD liet vorige week per woordvoerder weten “dat het nu maar eens afgelopen moest zijn”. Terpstra wil laten uitzoeken in hoeverre het mogelijk is om extreme geweldsvideo's onder te brengen bij art. 240a van het Wetboek van Strafrecht, dat ook het aanbieden van pornografisch materiaal aan jeugdigen verbiedt. De PvdA pleit zelfs, bij monde van Tweede Kamerlid Margo Vliegenthart, voor een algeheel verbod op geweldsvideo's, net zoals in Duitsland en Groot-Brittannië. “Wij moeten hier in Nederland niet gaan zitten wachten tot de behoefte aan steeds sterkere gruwelprikkels en echt geweld escaleert”, schreef ze vorige week in de Volkskrant.

Ook staatssecretaris Nuis (media) heeft zijn buik vol van de overvloed aan (zelfs minder extreem) geweld op de televisie. Hij liet weten dat hij, naar aanleiding van het onderzoek van Patti Valkenburg, de omroepen aan strengere regels wil onderwerpen. Ook pleit hij, op aanraden van Valkenburg, voor een 'geweldsaanduiding' in de omroepgidsen. Paul Solleveld vindt dat een logische stap: “Het zou toch raar zijn als de videotheken wel strenger gaan optreden, terwijl je diezelfde film de volgende dag gewoon op de televisie kunt zien.”

Volgens Valkenburg is er sprake van een duidelijke omslag bij beleidsmakers ten aanzien van het vertonen van geweld. “Vijf jaar geleden had ik niet met zo'n aanbeveling hoeven aan te komen, nu wordt het meteen opgepikt en voorgelegd aan Kamerleden.” Patti Valkenburg heeft ook een verklaring voor die omslag: “Sinds de komst van de commerciële televisie worden we doodgegooid met programma's waarin grof geweld voorkomt. De publieke omroepen gaan daar tot nog toe voorzichtig mee om, omdat ze door de Mediawet aan regels gebonden zijn. Commerciële omroepen als RTL 4 en 5 hoeven zich daar niet aan te houden, omdat het officieel buitenlandse zenders zijn.”

Als voorbeeld noemt Valkenburg de kinderserie 'Power Ranger', dat door de publieke omroepen is geweigerd, maar dat elke zaterdagochtend als onderdeel van het kinderprogramma 'Telekids' door RTL 4 wordt uitgezonden. Ook Jan Willem Peters van de 'Cult Videotheek' is het daar mee eens. “Ze winden zich nu ineens op over die geweldvideo's, maar moet je eens kijken wat er op tv is te zien. Al die reality-series over ziekenhuisoperaties met open wonden, reddingsacties die mislukken, '06-11 Weekend'. Dat is in feite precies hetzelfde. In de videotheek kies je er tenminste zelf voor, je hoeft er niet naar te kijken. Op tv krijg je het ongevraagd over je uitgestort.”

Of het ooit zal komen tot een echt verbod op zware geweldsvideo's valt te betwijfelen. Paul Solleveld van de NVPI: “We leven nu eenmaal in een land waar we dit soort dingen niet snel verbieden. Wij kunnen de mensen niet opleggen wat ze wel en niet mogen zien. We kunnen alleen proberen om zo goed mogelijk controle uit te oefenen en zoveel mogelijk informatie te geven.” Bij een algeheel verbod, vreest hij, is de kans groot dat dit soort banden 'ondergronds gaan' waardoor er helemaal geen toezicht meer mogelijk is.

Is onze behoefte aan gruwelijkheden inderdaad zo toegenomen? Patti Valkenburg: “Die behoefte heeft altijd al bestaan. Vroeger had je de gladiatorengevechten. Nu rent iedereen de straat op als er een ongeluk gebeurt. Het kijken naar geweld op tv of video komt uit diezelfde behoefte voort.”

“Ieder mens heeft nu eenmaal een goede en een donkere kant”, vindt Jan Willem Peters. “Als je naar geweldsvideo's kijkt wil dat nog niet zeggen dat je dat ook werkelijk zelf gaat doen.”

“Waarom ik naar 'Faces of Death' kijk?”, vraagt de twintigjarige Harold, een echte fan van het genre verbaasd. “Het is gewoon hardstikke spannend, het geeft je een enorme kick. Het is een blik op de werkelijkheid, die je anders nooit ziet.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden