Review

Fabrieken, vuile sneeuw en poëzie

’Boris Ryzhy’. Regie: Aliona van der Horst, camera Maasja Ooms. Wereldpremière zaterdag 22 november, IDFA (Zilveren Wolf competitie). Uitzending op tv: maandag 1 december 23.15 uur, VPRO Nederland 2, dinsdag 2 december 20.30 uur, themakanaal Cultura.

’Zonder de perestrojka waren we allemaal in de fabriek gaan werken’, zegt Sergei, een jeugdvriend van Boris Ryzhy. ’Maar alles ging naar de klote, en wij gingen de criminaliteit in.’ Ryzhy leek daar, als een van de weinigen van zijn generatie, aan te kunnen ontsnappen. Hij werd geen bodyguard voor de maffia, maar dichter, een begaafde bovendien. Toch pleegde hij in 2001 zelfmoord, 26 jaar oud, met achterlaten van zijn vrouw en een zevenjarige zoon.

Regisseur Aliona van der Horst en cameravrouw Maasja Ooms gaan op zoek naar de dichter, naar de plek waar opgroeide, de mensen die hem gekend hebben. Ze komen terecht in de ’Staalschrootwijk’ in Jekaterinenburg, vroeger Sverdlovsk, een industriestad op de rand van Siberië die in Ryzhy’s gedichten altijd aanwezig is. ’De zon hangt boven de fabrieken / en de berken worden zwart. / Ik woonde hier, genoot mijn vrijheden: / de dood, de herfst en tranen.’

’Wij hadden respect voor Boris’, zegt Sergei lachend. ’Niet omdat hij dichter was. Maar hij kon een goeie klap uitdelen.’ De harde kop van Ryzhy, met het opvallende litteken over de linkerwang, lijkt inderdaad meer op die van een metaalbewerker dan op die van een dichter.

De documentaire gaat niet alleen over de talentvolle dichter die jong stierf, maar ook over zijn generatie, die ’verdween tussen de Sovjet-Unie en het kapitalisme’. Oud-klasgenoten van Ryzhy roemen hun heerlijke jeugd in Sovjet-Rusland, waar in 1991 abrupt een eind aan kwam. ’Wie talent had, ging de handel in. De rest probeerde het af te pakken.’

’De generatie over wie gaat, is ook de mijne’, zegt Van der Horst, die zelf half Russisch is. ’Jekaterinenburg is een extreme stad. Maar in heel Rusland hebben mensen dit meegemaakt. Het Westen heeft een positief beeld van de perestrojka: er kwam vrije handel en persvrijheid. Voor veel Russen betekende het armoede en criminaliteit.’

De zoektocht naar de dichter is gedeeltelijk vergeefs. Wie hij was, wat zijn dromen waren en vooral: waarom hij zelfmoord pleegde, blijft raadselachtig. ’Hij heeft het gewoon gedaan, de idioot’, zegt zijn zoon Artjom, inmiddels veertien jaar. Zijn gedichten leest hij niet. ’Ik heb er niet zoveel mee’, mompelt hij, zijn ogen gekleefd aan de videogame die hij intussen blijft spelen.

Ook Artjom is behoorlijk streetwise: ’Je slaat of je wordt geslagen. Het is niet goed. Maar het is nu eenmaal zo.’ In schril contrast met die stoere taal en zijn zwart geverfde haar is zijn jonge, gevoelige gezicht, waarop liefde voor zijn vader en woede over diens daad elkaar afwisselen.

Van der Horst gebruikt voor de documentaire het volle palet filmische middelen: historische opnamen, super 8-film, dromerige beelden van de Staalschrootwijk en haar bewoners met gedichten eroverheen, doorsneden met filmpjes die Ryzhy’s zoon maakte met de mobiele telefoon. Die kakofonie van beelden heeft een verrassend verstilde en evenwichtige film tot resultaat. Daarin is ruimte voor de vele onbeantwoorde vragen en komen Ryzhy’s gedichten prachtig tot hun recht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden