Fabriek van de wereld draait ook wel zonder het Westen

In de Parelrivierdelta in het zuiden van China worden de meeste goederen van het land geproduceerd. Hoe weerstaan ondernemers in deze regio de crisis in het Westen?

De tegen Hongkong aangeplakte stad Shenzhen is het glimmende paradepaardje voor de nieuwe Chinese middenklasse. Buurstad Dongguan steekt er treurig bij af als het lelijke broertje. Hier vindt de industriële bedrijvigheid van MADE IN CHINA plaats. Dongguan is eigenlijk een optelsom van dertig kleinere steden, die verbonden zijn door een netwerk van stoffige wegen vol vrachtwagens, met als omlijsting lelijke fabrieksgebouwen. Taxi's beheersen het straatbeeld in Shenzhen, maar zijn in Dongguan amper te vinden. Een enkele snorder is in het gat gesprongen.

Decennialang trok de succesvolle Parelrivierdelta migranten uit heel China en was het de motor van de economische ontwikkeling. Maar ondernemers in de Parelrivierdelta staan onder zware druk. De tweede generatie 'migrantenarbeiders' is hoger opgeleid dan hun boerenouders en neemt geen genoegen meer met een laag salaris voor een maand vol lange uren geestdodend werk. Een golf van stakingen spoelde in 2010 en 2011 over de regio. Vooral bij buitenlandse bedrijven, zoals het Japanse Honda en het Taiwanese Foxconn, werd het werk neergelegd. Bij deze bedrijven staat de Communistische Partij net wat makkelijker stakingen toe dan een staking in een Chinees of een staatsbedrijf. Gevolg is dat een gemiddeld maandloon in Dongguan is gestegen tot ruim 300 euro.

Door de crisis in de Verenigde Staten en in Europa is bovendien de Chinese export fors teruggelopen. Dan zijn er de stijgende grondprijzen en nieuwe milieueisen van de overheid. Hoe gaan investeerders hiermee om?

Oplossing 1: De Chinese markt op
In 'stadsdeel' Dong Chen legt directeur Stephen Wang de nieuwe strategie van groothandel T-mark uit: "In de toekomst willen we zeventig procent van onze producten in China maken en verkopen. Twee jaar terug stond de regering ons toe de Chinese markt op te gaan. Vóór de crisis ging bijna alles naar het buitenland, nu maken we de omslag naar China." Veel producten die in Europa duur worden verkocht, krijgen een iets anders design - 'anders is het een kopie' - en worden hier dan vanuit dezelfde fabrieken voor een derde van de prijs aangeboden. "Maar het is dezelfde kwaliteit!", zegt Wang enthousiast.

Het duurt even eer de consument zal beseffen dat onbekende waren die goedkoop zijn, net zo goed kunnen zijn als dure merken. "Voedsel is makkelijk te testen, dus eten loopt nu het best", legt Wang uit, wijzend op Koreaans gedroogd zeewier (Made in Taiwan) en pallets met instant noedels. "27 potjes voor nog geen vier euro, dat is echt een scherpe prijs." T-mark biedt ook water aan, van Coca Cola. "Er zijn in China veel zorgen om voedselveiligheid. Daarom werken wij bij voorkeur met grote merken."

Voor 87 euro is een T-mark jaarkaart te koop. "Duurder dan bij de concurrent, maar onze prijzen zijn scherper." Dertig procent van de klanten zijn handelaren.

Bij zaken als huishoudapparatuur duurt het wel vier tot vijf jaar om merkbekendheid te verwerven. Maar geduld, dat heeft T-mark wel. Nu het in het Westen niet lukt, blijkt de immense Chinese markt vlakbij. Wang: "Binnen vijf jaar willen we twintig filialen zoals deze openen."

Oplossing 2: Personeel zien te behouden
"Werving van personeel is een groot probleem, vooral dit jaar. Het verloop bij ons is nu dertig procent", zegt Elaine Chen van Yi Kais International, dat in Cha-Shanstad in Dongguan met 280 werknemers led-lampen, led-chips en printplaatjes voor tv's en computers produceert. "Wij proberen die trend te keren door van ons personeel een familie te maken."

Yi Kais heeft op het terrein slaapzalen voor alleenstaanden ("daar wonen was vroeger verplicht, nu een keuze") en kamers voor stellen. "Echtparen die elders een flat bewonen, krijgen een tegemoetkoming in de huur." Chen laat familiekamers zien die zo ruim zijn dat zelfs de grootouders erbij in wonen, handig als kinderoppas.

Yi Kais organiseert groepsreisjes en geeft een feestje als iemand jarig is. "We hopen dat mensen van verschillende afdelingen elkaar zo leren kennen. Er zijn zelfs diverse stellen op die manier getrouwd!" Er is, natuurlijk, een karaokekamer, en een basketbalveldje. Naast de kantine, waar iedereen driemaal daags eet, kijken twee jongemannen naar een heel grote tv. "We sturen ook cadeautjes naar de ouders van werknemers, zodat die zich hier welkom voelen." Ook Chen zelf woont op het fabrieksterrein, net als de manager. "Makkelijk, goedkoop en veilig", zegt ze.

Jaarlijks bezoekt Yi Kais technische scholen om net afgestudeerden te ronselen. Chen schenkt in het kantoor van de afwezige manager thee bij in minikopjes. Werknemers bij Yi Kais verdienen gemiddeld 440 tot 500 euro. "Veel ja, maar wij hebben vooral gekwalificeerde functies."

Oplossing 3: Een eigen lijn beginnen
In het stoffige stadsdeel Hou Jie is de bewaker van Chiao Hong Shoes onverbiddelijk. Pas na de lunch kunnen bezoekers de poort door en de schoenenfabriek in. Een nabij gelegen restaurant biedt uitkomst. De eigenaar blijkt zijn levende vissen in een bak water in de wc-ruimte te bewaren, niet ver van het gat in de vloer dat het toilet is. En de maaltijd had net zo goed gesmaakt.

Chiao Hong Shoes - met 300.000 paar schoenen per maand en 400 werknemers voor de sector van gemiddelde omvang - moest door de crisis ook nadenken over alternatieven. "Nu is 95 procent van onze productie voor de export, vijf procent blijft in China", zegt Kuo. Voor de crisis produceerde zijn fabriek driekwart miljoen schoenen, nu nog maar 340 duizend. Het gaat daarbij om merken als New Balance, Hush Puppies, Tommy Hilfiger, Hello Kitty en Paul Frank. "Voorheen maakten we louter ontwerpen van de klanten. Nu gaan we een eigen lijn beginnen."

De glanzende folders en ontwerpen voor Rocky Bear liggen al klaar. "Wij specialiseren ons in exclusieve slippers en snow boots van hoge kwaliteit, die met de hand worden gemaakt."

Directeur Henry Kuo van de schoenenfabriek heeft eigenlijk een kunstopleiding gevolgd, en is een bedreven goochelaar. Maar toen zijn vader Simon in de zeventig was, besloot hij dat het tijd was hem met pensioen te sturen en de zaak over te nemen. Nu zit Kuo jr. in stoffig Dongguan met zijn kaarten, blij met de afleiding van onverwacht bezoek.

Ook Kuo vindt het moeilijk personeel te werven, maar het verloop hier is maar vijf tot tien procent. "Velen werken hier al langer dan tien jaar." Aan de lopende band zitten ook veel jongeren, inclusief jongens met hoog opgeföhnd haar. Het salaris bedraagt gemiddeld ruim 300 euro. "Elk jaar komen er nieuwe arbeidsregels bij. Dit jaar was er een loonsverhoging van tien procent", vertelt Kuo.

Sommige boots lijken op Uggs maar zijn stukken goedkoper. Rocky Bear gaat van start in Taiwan en China. Net als bij de collega's raakt ook bij Chiao Hong Shoes het Westen verder uit zicht en is een regionale heroriëntatie in volle gang.

Terwijl het weer wachten is op een taxi, voert schoenenbaas Kuo nog een paar indrukwekkende goocheltrucs uit.

Eten en wonen op het bedrijfsterrein
"Wat voor mensen in die fabrieken van de Parelrivierdelta werken en hoe ze leven, dat is in het Westen onbekend", zegt Stefan Al, de Nederlandse directeur van de Urban Design afdeling aan de Universiteit van Hongkong. Hij gaf daarom een boek uit, getiteld 'Factory towns of South China'.

Het is - met een knipoog naar een toeristische gids - een mengeling van korte artikelen, beeldmateriaal en plattegronden die behalve restaurants en hotels ook fabriekscomplexen tonen in megasteden als Hongkong, Shenzhen, Dongguan en Guangzhou.

Wat is een fabrieksstad?
"Een fabriek waar werknemers ook eten en wonen op het bedrijfsterrein. In de jaren tachtig bestond de Parelrivierdelta, op Hongkong na, slechts uit vissersdorpjes. Dus toen was het logisch om tegelijk alle voorzieningen, inclusief scholen en creches, erbij te bouwen.

"De Parelrivierdelta is een megapolis geworden waar naar schatting 120 miljoen mensen wonen en werken in een aaneenschakeling van gebouwen. Soms zijn fabrieken echt aparte steden, soms zijn ze geïntegreerd in een stad. Dat is voor de werknemers doorgaans plezieriger."

En zijn ze allemaal zo groot als Foxconn (de Taiwanese leverancier van iPhone, iPad, Xbox, Kindle, Playstation) of Yueyuen (dat dertig procent van alle schoenen wereldwijd maakt, onder andere voor Nike, Adidas, New Balance en Asics)?
"Daar wonen echt honderdduizenden medewerkers, die er zelfs op het terrein naar de bioscoop, sportzaal of ziekenhuis kunnen. Die heel grote compounds zijn een uitzondering. Inmiddels is de hele delta ontwikkeld, en zie je ook kleinere fabrieksterreinen floreren.

Zo heb ik in de gids een specerijenfabriek opgenomen waar 'slechts' duizend mensen werken, op een oppervlakte van 2,5 hectare. Zo'n fabrieksstad met duizend werknemers is een beetje het gemiddelde."

Vond u ook bedrijven die illegale kopieën maken?
"Er zijn eigenaren die hun producten met opzet verspreid over een stad laten maken, om zo bijvoorbeeld overheidscontrole op illegale kopieën of illegale gokmachines te ontlopen. Zo is er een dorp waar families samen aan Louis Vuittontassen werken. Eén familie maakt de ritsen, een andere het leer, de volgende zet de tassen in elkaar."

Heeft u een duidelijk profiel van de arbeiders in de Parelrivierdelta?
"Nee. Ze zijn vaak jong, dat is wel bekend. In de schoenen- en kledingindustrie werken meer vrouwen, op werven en autofabrieken meer mannen. Bij een product als zonnepanelen is het gemengd."

Verandert het leven in de delta echt zo snel?
"Speelgoedfabriek Hong Tai Toy staat nog wel in de gids maar is tijdens het drukken gesloten. Waar 'Werknemer van de dag' Xiao Jing (30) - geïnterviewd voor de gids - en haar 349 collega's gebleven zijn, weet niemand. Ook binnen de Delta veranderen de verhoudingen. Shenzhen wil haar positie versterken door richting IT en hi-tech te gaan. Arbeidsintensieve industrieën verplaatsten zich al naar het goedkopere Zhongshan en Foshan. Dongguan stond bekend om haar schoenenproductie maar gaat ook richting IT en levert al één op de vijf computers ter wereld. Guangzhou heeft van oudsher papierindustrie. Maar de producent van het Rode Boekje van Mao verdient nu meer aan labels en advertenties."

Parelrivierdelta
In de Parelrivierdelta staan naar schatting 90.000 fabrieken. Mede daardoor produceert de provincie Guangdong, waar de Parelrivier in de Zuid-Chinese Zee stroomt, de meeste goederen en diensten in China. In 2009 was dat voor ruim 500 miljard euro.

Waar in de VS een verloop in personeel van tien procent als te hoog wordt gezien, is dat in de Parelrivierdelta vaak dertig procent. Toch zijn de lonen in vergelijking met tien jaar geleden fors gestegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden