F.-W. Marquardt

Auschwitz: een gat in Polen, maar sinds we ervan hoorden was de wereld nooit meer dezelfde. 'Theologie na Auschwitz'. De term is inmiddels vertrouwd, al bijna cliché, maar moeilijk te zeggen wat er precies onder valt. Dr. Hans Jansen rekende in zijn dikke boeken 'Christelijke theologie na Auschwitz' vooral af met de theologie tot (in de dubbele betekenis) Auschwitz. De man die het hele godgeleerde bouwwerk is gaan schetsen tegen het grimmige silhouet van Auschwitz als het teken des tijds is Friedrich-Wilhelm Marquardt, 70 jaar, hoogleraar in Berlijn.

Zijn dogmatiek, christologie en eschatologie beslaan nu zo'n 4000 pagina's. Daarvan bestond nog niets in het Nederlands - misschien omdat we het zelf allemaal toch beter weten dan die Duitsers, misschien omdat je een christenmens het niet mag aandoen om dat vreselijke Duits van Marquardt te vertalen. Maar het is er nu toch van gekomen: een (eerste) reeks fragmenten, uitgekozen door ds. Coen Wessel uit Heerenveen, die op Marquardt hoopt te promoveren. Titel van deze beknopte Nederlandse Marquardt: 'De gebroken hemel - de misère van de theologie en de hoop op God', uitgegeven door Meinema, Zoetermeer (Ÿ 45,-).

Israël en Auschwitz: twee woorden die bij Marquardt voorafgaan aan elk spreken over Jezus of koninkrijk Gods. In de leer willen bij Israël en de rabbijnen is geen ontdekking van Marquardt alleen; hij spreekt met erkentelijkheid jegens de Nederlandse coryfeeën Miskotte en Breukelman, die hem daarin zijn voorgegaan. Maar voor deze leerling van Karl Barth levert de crisis van zijn jeugd - kortweg: Auschwitz - de push voor zijn denken.

Uitverkiezing? Roeping? Zelfs de grote Barth heeft volgens Marquardt niet gezien dat dit belangrijke thema in theologie en verkondiging ook voor christen-gelovigen moet beginnen bij Abraham. Israël is 'uitverkoren', 'geroepen' niet voor de zelfverheffing, maar 'om een licht voor de volken' te zijn; de christelijke 'roeping' kan niet anders dan hierbij aanhaken. Bruusk gezegd: de christelijke gedachte dat roeping ook wel zonder 'Abraham' kan, heeft tot veel verschrikkelijks geleid, tot en met de as van 'Auschwitz'. En keer op keer waarschuwt Marquardt dat de gevaren niet zijn geweken, zelfs niet in een 'jodenvrij' Duitsland: ,,Antisemitisme heeft geen joden nodig om actief te worden.''

Marquardts geschriften getuigen van één grote zorg om Israël niet nogmaals vanuit het christendom te verraden of te bedreigen. In één adem: ,,Niet over God praten zonder naar hem te luisteren; niet spreken over Israël zonder naar de joden te luisteren.''

Bestaat er nog wel een God na 'Auschwitz'? Worstelend met zulke vragen stelt Marquardt: God is alleen nog een mogelijkheid; het christendom verdedigen, Jezus Christus verdedigen na Auschwitz kan niet meer - ,,het kan ons nog enkel gaan om navolging.'' Ons: dat zijn wij die in de gaskamers miljoenvoudig zijn vervloekt.

Marquardt doordenkt de theologie, de leer, de dogmatiek van alle kanten, maar het gaat hem vooral om ethiek. Dat heeft hij om te beginnen van de joden geleerd - bij wie vanouds de wet het handelen strikt voorschrijft, maar bij wie de uitleg, de leer vrij is. Maar het primaat van de ethiek is bij Marquard ook het gevolg van het grote driewerf falen van deze generatie christenen: jegens de joden, jegens de armen en jegens het bewaren van de humaniteit in het algemeen. Het prikkelende zinnetje uit het Mattheüs-evangelie: 'De armen hebt ge altijd bij u' leest Marquardt eerder als een aanklacht, een bruut feit, dan als een oproep om Jezus voorop te stellen.

Marquardt zit de lezer voortdurend op de huid - of is het eerder kanselretoriek? ,,Wij versperden de weg voor Israëls gang door de tijden. Ja wij stonden Israël naar het leven.'' Anderzijds vreest Marquardt dat we nog verder van huis raken als we van de weeromstuit Israël, de joden, inpakken en doodknuffelen. Hij pleit daarom voor een verhouding van deelname-en-distantie. De relatie, zo zegt hij, kan zelfs intiemer zijn vanuit de bewaarde afstand dan vanuit een omarming. En opnieuw heavy: handhaving van de distantie, en dus van de andersheid van de ander, is ,,de enige mogelijkheid om een herhaling van Auschwitz te voorkomen.'' In de jaren dertig heeft de verregaande assimilatie van de joden in Duitsland Auschwitz in elk geval niet kunnen voorkomen.

De Nederlandse bloemlezing uit Marquardts werk geeft stof tot denken en tot geestelijke onrust. Marquardt schudt voortdurend aan vertrouwde geloofsbegrippen, bijbelse voorstellingen, werkelijkheidsverstaan. Maar sommigen komen er bij hem bekaaid vanaf. De Grieken, natuurlijk, want het Griekse denken moet in theologieën als die van Marquardt het altijd flink ontgelden als de spreekwoordelijke bron van alle ellende op de wereld. Maar meer nog gaat het om de in dit boekje niet-genoemde Palestijnen. Is er bij zoveel liefde en schuldgevoel jegens het joodse volk en Israël nog ruimte voor een slachtoffer van Israël?

Marquardt heeft wel eens gezegd dat een dubbele loyaliteit van christenen met Israël en Palestina een schone zaak is, maar dat niemand met één tong die dubbele loyaliteit echt kan belijden. Hij belijdt de zijne met Israël - laat een ander zijn eigen keuze maken. Maar Palestijnse christenen voelen zich slachtoffer, óók van een holocaust-theologie of van een of andere theologie-na-Auschwitz die via mensen als Marquardt zo'n vaste voet heeft gekregen in de westerse theologie.

Het alternatief lijkt een bevrijdingstheologie à la die van de Palestijn Naim Ateek, waar de westerse theoloog moeiteloos de sporen van je reinste anti-joods denken en substitutieleer (christendom in plaats van jodendom) in terugvindt.

De titel van Marquardts boek - de gebroken hemel - is van toepassing op alle theologie na Auschwitz, inclusief die van hemzelf - een onverbiddelijk gehavend project. Samensteller Coen Wessel verwijst naar het Amsterdamse Wertheim-park en Wolkers' Auschwitz-monument. Wie kijkt in de gebarsten spiegels, ziet zichzelf als een geschonden gezicht, tegen een vage, geschonden hemel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden