Extremisten varen wel bij Griekse crisis

Binnenkort moet Griekenland naar de stembus. Maar de regerende partijen stellen de datum steeds uit. Want extreem-links en extreem-rechts dreigen het land onregeerbaar te maken.

Het is rustig in de banketbakkerij van Christos. De koekjes, bonbons, aardbeientaarten en chocoladepaashazen worden subtiel verlicht zodat het geheel er aantrekkelijk uitziet. Christos' bakkerij is tot laat open, want de meeste klanten komen uit hun werk nog even een taart kopen voor een jarige of een doosje bonbons voor een geliefde.

Zoals de meeste winkels in Griekenland, heeft ook de bakkerij van Christos sterk te lijden onder de crisis. De Grieken zijn niet meer bereid veel geld uit te geven voor een bruidstaart. Dus blijft het stil in de banketbakkerij die al twee generaties oud is. Zijn verhaal is weinig verrassend in een land waar iedere dag winkels noodgedwongen hun deuren sluiten: In 2009 werkte Christos met negen mensen, nu zijn er nog twee over. In de eerste maanden van 2012 is de verkoop met 50 procent gedaald ten opzichte van 2009.

"Ik heb de prijzen naar beneden bijgesteld, maar veel verder kan ik niet gaan, want het aantal belastingen dat ik moet betalen blijft toenemen", vertelt Christos tussen de pannen in de keuken van zijn bakkerij.

Net als de meeste Grieken, gelooft Christos niet meer in politici. "Zij maken de crisis alleen maar erger." Het wantrouwen is zelfs zo groot dat Christos bij de volgende verkiezingen gaat stemmen op een extreme partij, waarschijnlijk zeer rechts van het midden. "Niet vanuit ideologische overwegingen, maar omdat er een partij in het parlement moet komen die geen deel uitmaakt van het huidige systeem."

Zijn collega Vassilis, die net als Christos een banketbakkerij heeft maar alleen aan grote bedrijven levert, is concreter - hij durft de naam van de partij te noemen, mits zijn achternaam niet wordt gepubliceerd. Hij stemt waarschijnlijk op de Gouden Dageraad. Een extreem-rechtse partij, met nazistische trekken. Zo gebruiken de leden van de partij regelmatig de Hitlergroet, zijn de vlaggen die op het partijkantoor hangen bijna identiek aan de vlag met het hakenkruis en hebben verschillende hooggeplaatste leden van de partij vastgezeten omdat ze geweld gebruikten tegen immigranten. De Gouden Dageraad heeft de Griekse kiezers beloofd de veiligheid in de wijk te vergroten door permanent een politiemacht te stationeren.

"Natuurlijk, het heeft niets met ideologie te maken", verklaart Vassilis, afkomstig uit een socialistisch nest. "In Griekenland zijn, zolang ik mij kan herinneren, twee politieke partijen (de socialistische Pasok en de conservatieve ND, red.) aan de macht. Daar moeten we zo snel mogelijk vanaf. Dit land staat op ontploffen en ik wil met mijn stem de huidige politieke partijen de stuipen op het lijf jagen."

De opmerkingen van Vassilis staan niet op zichzelf. Het wantrouwen jegens het huidige politieke establishment is zo groot, dat de Gouden Dageraad - die in het verleden werd gezien als een splinterbeweging gerund door criminelen - de kiesdrempel van 3 procent lijkt te halen. Dat betekent dat de partij in het parlement komt.

Aan de andere kant van het politieke spectrum doen de (extreem-)linkse partijen het goed. Democratisch Links staat op 11,5 procent, de radicale linkse coalitie (Syriza) staat op 12 procent, net als de communistische partij KKE. De laatste twee partijen pleiten ervoor dat Griekenland zich terugtrekt uit de eurozone, zodat het land niets meer te maken heeft met dictaten, opgelegd vanuit Europa. De arbeiders die nu uitgeknepen worden, moeten de macht grijpen.

De propaganda van de communisten is geliefd in een land dat jarenlang geregeerd werd door een militair juntabewind. Verschillende keren per maand komen duizenden leden van de communistische partij bijeen om te demonstreren - altijd herkenbaar aan hun rode vlaggen voorzien van gele hamer en sikkel.

De extreme politieke verhoudingen verontrust de huidige regering, en de gematigde politieke partijen. Als er nu verkiezingen zouden zijn, zouden de socialistische Pasok en de conservatieve Nieuwe Democratie samen geen regering kunnen vormen. Ze moeten dus op zoek naar coalitiepartners, en dat is in het huidige politieke landschap geen gemakkelijke opgave. Bovendien heeft Griekenland slechte ervaringen met coalitieregeringen. In het verleden vielen die al na enkele maanden.

Om die reden is het niet verwonderlijk dat de afgelopen tijd de verkiezingsdatum herhaaldelijk is verschoven. Allereerst zijn de huidige regeringspartijen bang voor een zware nederlaag. Pasok, die drie jaar geleden in zijn eentje een meerderheid haalde, staat nu op 12 procent in de peilingen. Daarnaast vreest de regering voor een onbestuurbaar land en in tijden van economische crisis kan dat gevaarlijke gevolgen hebben.

Toch zullen Pasok en ND niet onder nieuwe verkiezingen uitkomen. Volgens de laatste berichten worden die gehouden op 6 mei. Toen de huidige regering in november aantrad, beloofden ze dat de nieuwe verkiezingen in februari zouden plaatsvinden, vlak nadat Griekenland een nieuw reddingspakket kreeg van de Europese Unie. Het pakket, dat voorziet in nieuwe bezuinigingsmaatregelen, zorgde voor een hoop onrust. Anarchisten staken bankfilialen en oude gebouwen in Athene in brand en gooiden met brandbommen naar de politie.

Hoewel het aan de oppervlakte rustig lijkt in de stad, staan de anarchisten klaar voor nieuwe rellen, mocht dat in hun ogen nodig zijn. Niet voor niets zette de Griekse regering het afgelopen weekeinde een politiemacht in van vijfduizend man. Zij moesten voorkomen dat de dag waarop Griekenland de overwinning op de Turken viert met tal van parades door het hele land, werd verstoord door relschoppers. Grote rellen bleven uit, maar dat kwam vooral omdat de steden hermetisch afgesloten werden.

De politiemacht toont de angst voor nieuw geweld. Dat het de anarchisten menens is blijkt uit de posters die ze hebben opgehangen in het centrum van Athene, waarop ze verkondigen dat de huidige Griekse politici de doodstraf zouden moeten krijgen. De anarchisten hebben het centrum van Athene overgenomen, lijkt het. Zo prijkt op zo'n beetje iedere pinautomaat in zwarte graffiti het anarchistische logo.

"Tegen deze achtergrond is het begrijpelijk dat de huidige politieke partijen bang zijn; voor een nederlaag en voor grote onrust, mochten er verkiezingen worden gehouden", zegt politicoloog Seraphim Seferiadis in zijn werkkamer op de universiteit van Athene, waar de anarchisten overigens hun hoofdkwartier hebben. "Ze zien de extreme partijen, zowel links als rechts, als de grote vijanden. Niet alleen vanwege de onbestuurbaarheid van het land. Ze zijn ook bang dat hun neo-liberale project, dat ze jarenlang hebben verdedigd met het argument dat het economische vooruitgang met zich meebracht, dreigt te worden vernietigd. Maar het is de vraag hoe lang de Grieken nog bereid zijn te wachten op verkiezingen. Straks grijpen ze zelf de macht, en dat zal ongetwijfeld met geweld gepaard gaan."

Het probleem is dat de huidige regeringspartijen het zichzelf niet makkelijk maken. Zowel Pasok als ND hebben tientallen parlementariërs uit de partij gezet omdat ze niet hebben ingestemd met het vorige bezuinigingspakket. Het is vrij normaal in Griekenland dat parlementariërs die zich niet houden aan de partijdiscipline worden geschorst. Na een paar maanden mogen ze weer terugkeren. Zo is Samaras, de huidige leider van ND, al twee keer uit de partij gezet. Maar anders dan in het verleden, zijn de huidige parlementariërs niet meer bereid terug te keren, uit onvrede over de bezuinigingen en over het cliëntelisme (zie box) dat Pasok en ND in stand houden.

Sinds februari zijn al 22 parlementariërs van Pasok voor zichzelf begonnen, of ze zijn overgelopen naar een andere partij. Bijvoorbeeld Odysseas Voudouris. Hij is inmiddels parlementslid voor Democratisch Links. Naast zijn parlementaire werk heeft hij een obesitas-kliniek in Athene. "Van Pasok is niets meer over. Alleen de naam is nog hetzelfde, verder verschilt de partij in niets van de conservatieve ND. Venizelos (de nieuwe partijleider en voormalig minister van financiën, red.) gaat dat absoluut niet veranderen", zegt Voudouris in zijn dokterspraktijk.

In februari, toen Griekenland nieuwe bezuinigingsmaatregelen moest nemen van de EU, was voor Voudouris de maat vol. "Ik heb tegen gestemd. Ik vind dat er minder geld moet naar de publieke sector, ik vind ook dat die moet inkrimpen, maar het tweede bezuinigingspakket ging alleen maar over de private sector; onze bedrijven. De belastingen gingen verder omhoog, waardoor het ene na het andere bedrijf in de problemen komt. Dat gaat onze economie er niet bovenop helpen. Bovendien dreigen we onze soevereiniteit te verliezen omdat we onder curatele staan van de EU. Deze klassieke IMF-logica vernietigt ons land. We worden het Bangladesh van de EU; het minimumloon verdwijnt, net als collectieve arbeidsovereenkomsten", aldus Voudouris.

De meest voor de hand liggende uitkomst van de verkiezingen is dat Pasok, ND en Democratische Links een regering gaan vormen. In zijn werkkamer in een arbeiderswijk van Athene vertelt de leider Fotis Kouvelis van Democratisch Links, een partij die voortkomt uit enkele vakbonden en de communistische partij, dat de EU kan fluiten naar nieuwe bezuinigingsmaatregelen, mocht zijn partij aan de macht komen.

Kouvelis: "Griekenland moet wat ons betreft onderdeel uit blijven maken van de eurozone. De economie moet worden hervormd en de corruptie aangepakt. Lege kantoorgebouwen die er in overvloed zijn, moeten goedkoop worden verhuurd en het belastingstelsel moet worden aangepakt. Maar de Grieken kunnen geen nieuwe bezuinigingen meer aan. Griekenland heeft een vijfjarenplan nodig, een soort Marshallhulp, ter waarde van 30 miljard euro. Dat geld kan bijvoorbeeld beschikbaar worden gesteld door de Europese Investeringsbank (EIB). Hopelijk trekt dat nieuwe bedrijven aan, waardoor de economie weer op gang kan komen."

De Grieken vinden de voorstellen prachtig, maar de meesten wantrouwen dit soort beloften. Partijleider Antonis Samaras van ND beloofde vlak voordat zijn partij plaatsnam in de huidige regering van nationale eenheid, dat hij nooit zou instemmen met nieuwe bezuinigingsmaatregelen. Toch bond hij onder druk van de EU in.

Banketbakker Vassilis: "Ik geloof al die mooie politieke praatjes niet meer. Politici hebben me te vaak bedonderd. De enige manier om verandering teweeg te brengen in dit land met vastgeroeste politici is door een stem uit te brengen op een partij met extreme standpunten."

Cliëntelisme: een taai euvel in de Griekse politiek
Het is veelzeggend dat de regerende politieke partijen in Griekenland niet zitten te wachten op journalisten. Nieuwe Democratie reageerde helemaal niet op vragen. Een hooggeplaatst lid van Pasok, ooit minister, wilde alleen praten als hij niet met naam en toenaam zou worden geciteerd. Hij is ervan overtuigd dat het huidige politieke stelsel in Griekenland transparanter moet worden. Het cliëntelisme is nog alom aanwezig en wordt ook bevorderd door de huidige kieswet. Als de Grieken naar de stembus gaan, stemmen ze eerst op een partij. Vervolgens krijgen ze een lijst met de regionale kandidaten.

De kunst voor regionale politici is om zoveel mogelijk Grieken te overtuigen om op hen te stemmen. Dat doen ze door de desbetreffende personen bepaalde banen te beloven. "Dit systeem is totaal niet transparant", verklaart de voormalig minister. "Natuurlijk moet dat veranderen, maar dat zeggen wij al heel lang. Het ondermijnt het algemeen belang van het land. Maar om de kieswet te wijzigen heb je een grondwetswijziging nodig, en dat vereist ontbinding van het parlement en nieuwe verkiezingen. Dat betekent dat het nog wel even duurt voordat zo'n wezenlijk onderdeel van de democratie kan worden veranderd."

De Pasok-parlementariër is er overigens van overtuigd dat de socialistische partij uit het dal omhoog zal klimmen. "Ik geloof in onze nieuwe partijleider Venizelos. Zonder deze minister van financiën, zou dit land er veel slechter voor staan. Dat zien de kiezers ook."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden