expositie

T/m 15 april in de Nieuwe Kerk, Amsterdam. Dagelijks 10-18 uur. Kerst- en Nieuwjaarsdag gesloten. Cat. ¿ 25.

Voor hoogtepunten van de boeddhistische kunst moet men naar India, het Heilig Land van de boeddhisten. Er is ook geen heiligdom in Thailand dat kan wedijveren met de Boroboedoer op Java. Maar Thailand heeft wel edele en beminnelijke facetten aan deze grootse cultuur toegevoegd, waaronder de elders niet voorkomende lopende Boeddha. Verplaatsbare kunstschatten, zoals vorstelijk goud uit het land dat vroeger Siam heette, staan nu in de Nieuwe Kerk in Amsterdam.

De Thaise beelden in deze kerk ogen onaandoenlijk en afstandelijk, heel anders dan de vriendelijke of gefolterde heiligen die we in roomse kerken aantreffen. Zelfs de boddhissattva die het mededogen belichaamt, ziet er ongenaakbaar en zelfgenoegzaam uit. Deze volgeling van Boeddha heeft de verlossing uit de kringloop van wedergeboorten bereikt, maar wil anderen helpen om ook zo ver te komen voordat hij tot het nirwana ingaat. In Thailand heeft zo'n boddhisattva overigens veel minder in te brengen dan in India. Wie promotie wil maken op het geestelijke vlak moet hier op eigen kracht de Boeddha als voorbeeld nemen.

De Thaise expositie is de eerste in een reeks over de wereldgodsdiensten die in de Nieuwe Kerk te wachten staat. De titel spreekt alleen van 'Boeddha's van Siam', omdat de in Thailand meest verbreide vorm van het boeddhisme geen woekering van andere bovenaardse wezens kent. Het hoogste wezen in het boeddhisme kreeg aanvankelijk geen gestalte. Pas na vijf eeuwen veroorloofde men zich de verbeelding van een geïdealiseerde figuur. Die kon, eindeloos vermenigvuldigd, in tempels en op huisaltaren plaats nemen. Dat leidde vervolgens tot de vergoddelijking van Boeddha en - in andere gebieden van Zuidoost-Azië - tot het ontstaan van een dichtbevolkt pantheon.

Om voor de vereiste wijding in aanmerking te komen, moet het boeddhabeeld voldoen aan dertig primaire en even zo vele secondaire lichaamskenmerken. Toch is de herkomst in de regel min of meer te lokaliseren en te dateren. De vroegste Thaise boeddha's hebben trekken van het Mon-volk. Vervolgens blijkt uit het koptype (brede neus en mond) de overheersing door de Khmer (Cambodja). In de 13de eeuw ontwikkelde zich een stijl met een Thais, gracieus karakter: het 67e kenmerk van de Boeddha zijn mollige, lange armen. De arm is het symbool van de naga, de wereldslang. De vingers moeten gelijk van lengte zijn. De houding is, zoals men kan zien, soms 'als de slurf van een olifant'.

In de Nieuwe Kerk kan men met hulp van de catalogus verschillende typen leren kennen. Er zijn voor deze gelegenheid verlaagde plafonds en gordijnen van Thaise zijde aangebracht. In een uitgekiende belichting komen de voorwerpen van steen, brons, stuc, keramiek en goud goed tot hun recht. De bronzen kop van een beeld dat omstreeks 9 meter hoog moet zijn geweest, wordt weerspiegeld door een vijver met lotusplanten.

Nog geen 30 cm hoog is een van de belangrijkste voorwerpen. Het is een reliekhouder van goud met juwelen. Rond dit klokvormige voorwerp, dat een gouden boeddha heeft bevat, is in Thailand een groot gebouwencomplex gegroeid met een toren met drie crypten. In 1967 zijn daar rovers betrapt die gouden voorwerpen hadden buit gemaakt. De schat zou wel 200 kilo hebben gewogen. Enkele minutieus bewerkte voorwerpen liggen nu op de tentoonstelling. De onderste crypte was aan de aandacht van de rovers ontgaan. En daar juist bevond zich de reliekhouder.

Het tantrische Boeddhisme met griezelige voorstellingen en gebruiken kreeg in Tibet veel invloed maar in Thailand nauwelijks. Wel zijn op de tentoonstelling suggestieve beeldjes te zien van verdoemden. Eeuwige verdoemenis kent het boeddhisme niet. De hel heeft iets van het roomse vagevuur: een oord voor tijdelijke beproeving. Daarna wordt men weer herboren, waarschijnlijk in een ongunstige gestalte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden