expositie

Aardse paradijzen. Noordbrabants Museum, Verwerstraat 41, Den Bosch. Di t/m vr 10-17; za, zon- en feestd. 12-17 t/m 25 aug.

Op een 17de-eeuws schilderij heeft een onbekende kunstenaar de stad Haarlem veel verder dan in werkelijkheid verwijderd van een met hoge hagen omsloten tuin met planten, beelden, grotten, waterwerken en een volière. De werkelijkheid is, zoals Mondriaan later zou zeggen, tragisch. Hij stelde daar een ideaalbeeld met een sublieme ordening tegenover. Een vergelijkbaar ideaalbeeld stond de kunstenaars voor ogen, die in de zeventiende en achttiende eeuw tuinen ontwierpen of verbeeldden.

De catalogus wijst er op, dat het woord voor tuin in enkele talen, waaronder het oud-Perzisch, de betekenis heeft van een omheining en de omheinde ruimte. Blijkens Genesis 2 vers 8-18 was de hof van Eden zo'n bijzonder gebied binnen de schepping. Hier was Adam tuinier. Na de zondeval, buiten het paradijs, moesten hij en zijn nakomelingen zwoegen als landbouwer. Sommigen konden vervolgens toch hun eigen paradijsje maken. Op de tentoonstelling hangt een schilderij dat de Lente voorstelt. Rijk uitgedost wandelt hier de Vlaamse schilder David Teniers jr. met zijn tweede vrouw en hun zoontje in de tuin voor zijn eigen landhuis Drij Toren bij Vilvoorde.

In de Gouden Eeuw zagen vreemdelingen het ongeasfalteerde Holland als één grote tuin, blijkbaar zoiets als nu nog de Cotswolds in Engeland. Maar de meeste mensen leefden ook destijds buiten de omheining van de paradijselijke tuinen. Vandaag wordt de tuincultuur hier voornamelijk gekoesterd in volks- en achtertuintjes.

De reconstructie van de 17e-eeuwse paleistuin van 't Loo bracht in de jaren zeventig liefhebbers van de te offeren boomgroepen in het geweer. Sinds 1770 gaat hier de voorkeur uit naar het romantische parklandschap. Dat wordt het onderwerp van een tentoonstelling die volgend jaar op de huidige zal aansluiten.

Kaal

Op een schilderij uit 1650, voor deze gelegenheid uit de National Gallery in Londen geleend, verbeeldt Laurent de la Hyre 'Arithmetica' als iemand die op een geometrisch tuinplan wijst. Dat niet alle schilders de voor het thema vereiste kennis van de perspectief hadden, blijkt op een anonieme weergave van de buitenplaats Lammkerenburg van ca. 1660. Juist daar was een vroege aanzet te zien tot het classicisme naar de beginselen van de vijftiende-eeuwse Italiaanse architect Alberti. In de catalogus wordt dit punt uitvoerig besproken.

Zo'n tuin was even overzichtelijk als een plattegrond. De planten die de geschoren patronen vormden waren goeddeels niet hoger dan zo'n 20 cm. De openheid kan ons kaal voorkomen. Als voortzetting van de plattegrond van het landhuis was de tuin allereerst bestemd om van boven uit dat huis gezien te worden.

Op de aantrekkelijk ingerichte tentoonstelling, waar een groot schilderij van Jan Weenix centraal staat, zijn behalve schilderijen, tekeningen en prenten enkele tapijten te zien, een imitatie-marmeren schoorsteenstuk, poppenhuizen, een gedekte tafel met serviesgoed van Willem V en suikeren sierstukken in de vorm van tuinornamenten zoals in onze tijd Fortuyn/ O'Brien er in het groot hebben gemaakt. De tekeningen en andere afbeeldingen geven ontwerpen weer, nauwkeurige of geflatteerde topografische overzichten of fantasieën.

Tot het laatste genre behoort de liefdestuin van de zestiende-eeuwse Vlaming Hans Bol. In de zeventiende-eeuwse landschapskunst zijn alle seizoenen weergegeven, maar wat de tuinen betreft hield men het paradijselijk. Op een enkele tekening na is volgens de catalogus geen voorstelling uit de zeventiende of achttiende eeuw bekend van een tuin in de herfst of de winter. Er zijn afbeeldingen van buitenhuis- en van stadstuinen, van de tuin als embleem, als theater en zo meer. De expositie zal van 14 september tot 24 november in het Frans Halsmuseum te Haarlem staan. De catalogus (¿ 45) is met drie artikelen en 165 illustraties een standaardwerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden