EXPOSITIE

De expositie 'Het Groene Goud' is tot en met 19 oktober te bezoeken in Museum Boerhaave, Lange St.Agnietenstraat 10 in Leiden. Openingstijden: dinsdag tot en met zaterdag 10-17 uur, zon- en feestdagen 12-17 uur, op maandag gesloten.

Onze voorouders die naar de Oost en de West trokken, deden dat onder meer voor het Groene Goud: dankzij de bessen van de Piper nigrum werd Nederland in de zeventiende eeuw de machtigste en welvarendste natie ter wereld. Naast peper brachten ook nootmuskaat, koffie, thee, tabak en kaneel slokken geld in het laadje.

Dat was nooit gebeurd zonder hulp van botanici, van 'wetenschappers' die plant en bloem bestudeerden, beschreven, tekenden en kweekten. Museum Boerhaave in Leiden brengt een wat verlaat eerbetoon aan die Nederlanders die hier en in de tropen - met name in de Indische archipel - plantkunde bedreven in zuivere en in toegepaste zin. In twee zalen wordt de wisselwerking belicht tussen mens en plant, tussen kennis van de plantkunde en het gewin dat men ervan had: een zaal voor de zeventiende en een voor de negentiende eeuw.

In de ene zaal komen de geuren van de VOC je tegemoet: van de kruidnagelen en andere specerijen die de compagnie tot een multinational maakten. De geuren omlijsten de herinneringen aan de eerste botanici in de tropen, VOC-werknemers die van hun superieuren de opdracht hadden alles te verzamelen wat ze aan bijzonders tegenkwamen.

Sommigen deden dat met een interesse en scherpzinnigheid, die grote bewondering verdient. Bij het zien van het Herbarium Amboniense van Georg Everhard Rumphius (1628-1702) schieten de brokken je in de keel. 'Onze man in Ambon' kon je deze Rumphius noemen: afkomstig uit Duitsland, als soldaat en later als koopman in dienst van de VOC, gestationeerd op de Zuid-Molukken, bestudeerde vijftig jaar lang plantjes, dieren en mineralen, schreef daar zijn 6-delig Ambonees Kruid-boek met een schat aan informatie over de inheemse volksgeneeskunde en zorgde ervoor dat er honderden planten werden afgebeeld.

Mensen als de Zweed Linnaeus hebben een grote naam in de botanica, maar wat zou zo'n beroemde natuuronderzoeker hebben gepresteerd zonder het voorwerk van Rumphius of van de kunstenares en biologe Maria Sibylla Merian, die in 1699 met haar dochter per schip naar Suriname reisde en na twee jaar met prachttekeningen van planten en insecten terugkwam.

Linnaeus zag het allemaal, toen hij in 1735 voor een paar jaar in Nederland neerstreek en aan de Universiteit van Harderwijk promoveerde. Hij viel van verbazing achterover, toen hij zag wat er hier allemaal in privé-hortussen werd gekweekt: een bananenboom bijvoorbeeld, die de Zweed in bloei wist te krijgen.

In de tweede zaal van Boerhaave staat de negentiende eeuw centraal, waarin de VOC allang is verdwenen maar de Nederlandse presentie in Indië beslist nog niet. Botanisch gezien was de Oost een voorbeeld voor de wereld en zeker ook voor Nederland. Het wemelde van de proefstations, die - geïnitieerd door het bestuursapparaat en vaak betaald door plantagehouders - onderzoek deden naar plantenziekten en een grotere vruchtbaarheid van de bodem.

's Lands Plantentuin op Buitenzorg (Java) was een schitterend onderzoekscentrum, dat bijdroeg tot rijke oogsten aan tabak, koffie, rubber, kapok en kina. In Nederland bleef de aandacht van de wetenschap voor de landbouw ondertussen nog heel lang beperkt tot initiatieven van een stel notabelen en herenboeren, zeker niet van de overheid. Pas in 1876 werden universiteiten bij wet tot onderzoek aangezet en kon een botanicus als Hugo de Vries zich ontplooien. De teunisbloemen en maïskolven, waarop hij zijn erfelijkheidstheorie bouwde, zijn in de expositie te zien - in de glazen pot en in een spelletje voor jeugdige bezoekers.

Want dat is altijd het aardige in Boerhaave, dat zelfs de ingewikkeldste proeven uit de wetenschap voor de jeugd toegankelijk worden gemaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden