Review

Expositie toont toekomstige realiteit langs hogesnelheidslijn

Amsterdam-Madrid over conventioneel spoor nu: 24 uur en 30 minuten; in 2010 per hogesnelheidstrein: 9 uur en 5 minuten. In de foyer van het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam maakt een groot elektronisch bord de zegeningen van een fijnvertakt Europees netwerk van hogesnelheidslijnen duidelijk. We kunnen die zegeningen echter pas tellen wanneer Nederland volwaardig aansluiting heeft op dit web, zo is de subtiele boodschap.

Is het architectuurinstituut de lobbyclub van het Hollandse HSL-project geworden? Niet echt. Het projectbureau HSL krijgt wel veel ruimte om haar ideeën en ontwerpen te presenteren, maar dat past in het informerende karakter van de expositie 'Op Europees Spoor'. Een paar jaar geleden al was het NAi betrokken bij een architectonische studiereis langs Europees snelheidsspoor. De coördinatrice toen was Jacqueline Tellinga. In het kader van de lopende discussies over de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening die over een aantal maanden moet verschijnen, wilde Tellinga inventariseren hoe het staat met de ontwerpen voor de HSL-Zuid en HSL-Oost en de plannen van de gemeenten die stopplaatsen op die lijnen zullen zijn: Amsterdam (met Schiphol), Rotterdam, Utrecht, Breda, Arnhem en Den Haag. Het resultaat van deze inventarisatie is nu op de tentoonstelling te zien.

,,We maken deze tentoonstelling precies op tijd', zei Kristin Feiress, directrice van het NAi tijdens de opening, ,,nu wordt de discussie over de Vijfde Nota gevoerd.' ,,Nee', zei Pvda-kamerlid Adri Duivesteijn meteen daarop in zijn openingspraatje, ,,we zijn met dat alles tien jaar te laat. Toen hadden we al in kunnen springen op de ontwikkelingen in Frankrijk en België. Als je ziet wat de hogesnelheidslijn heeft betekend in die landen voor de mobiliteit, maar ook voor de revitalisering van steden als Lille en Lyon, dan had de overheid veel eerder haar betrokkenheid, ook financieel, moeten tonen om te kijken naar de mogelijkheden van dit soort ontwikkelingen.'

Duivesteijn: ,,We moeten erover nadenken wat het specifieke is van steden als Arnhem, Breda en Rotterdam en daar vervolgens vorm aan geven. We moeten voorkomen dat onder tijdsdruk louter kwantitatief wordt gedacht: daar een paar volumes, daar een bedrijfsterrein, daar nog een aansluiting. Misschien dat de Rijks Planologische Dienst deze presentatie kan aanpakken om de discussie naar een hoger ontwerpniveau te tillen. Er mag niet hetzelfde gebeuren als in de Vinex-opgave, waarbinnen aanvankelijk een hoogwaardig project als de Kop van Zuid werd bedacht, maar dat uiteindelijk verzandde in een bulk van monotone bouw.'

Voorlopig hoeft Duivesteijn niet ongerust te zijn. De betrokken steden gaan voortvarend te werk met ambitieuze plannen vol architectonische allure. Alles dat tot nu toe is bedacht, is te zien in 'Op Europees Spoor', een tentoonstelling die een openbare discussie wil uitlokken en daarom op een zo publiek mogelijke plek staat: het grasveld naast het architectuurinstituut. Op een groot aantal reclameborden en een lange wand zijn de ideeën, ontwerpschetsen, concepten en logistieke gevolgen van de HSL-plannen aangegeven.

Het is een bonte opsomming, die varieert van ambitieuze dromen tot kille uitbeelding van de consequenties. Zo zie je op de lange wand de contouren van het landschap waar de HSL-trein in Nederland doorheen zal rijden. De tocht gaat door diverse tunnels, verdiepte bakken en aquaducten. Ongeveer 48 van de 115 kilometer spoor tussen Amsterdam en de Belgische grens ligt onder de grond of daarin verzonken. Van het Hollandse landschap kun je tijdens de treinrit dus maar spaarzaam genieten.

In de voorgestelde vormgeving van het 'meubilair' (de staanders voor de elektriciteitsdraden, de geluidsschermen) en de 'kunstwerken' (viaducten, bruggen, tunnelgebouwen) klinkt de architectuur van een aantal bekende architecten door. De dynamische vorm van de tunnelgebouwen neigt naar het werk van Van Berkel & Bos. Een aantal nieuwe stations lijkt op de transparante 'doos'-architectuur van Benthem Crouwel en in de bruggen valt de elegante high-tech-achtige aanpak van Zwarts & Jansma te ontwaren. Deze bureaus zijn ook werkelijk betrokken bij een aantal projecten, maar voor veel objecten zijn nog geen definitieve ontwerpen gemaakt.

Nienke van de Lune, architecte bij het Projectbureau Hogesnelheidslijn-Zuid, spreekt van 'referentie-ontwerpen'. ,,Wat straks gebouwd gaat worden, zal er op lijken. De markt krijgt namelijk een inbreng in wat er wordt ontworpen. De HSL-zuid is opgedeeld in zeven contracten, variërend van spoortunnels tot het railssysteem en alle bovenbouw (onder meer masten, geluidschermen). De eerste biedingen van grote bouwconsortia zijn binnen en worden dit najaar gegund. Die consortia zullen ontwerpen maken op basis van onze kaders voor kwaliteit. Het is voor ons niet nodig om bepaalde architecten voor te stellen, we hebben een 'inpassingsvisie' geschreven die ook de beeldende kwaliteit zal bewaken. Hoe het bij de HSL-oost zal gaan is nog niet te zeggen. Eerst moet de regering nog besluiten of die lijn er ook daadwerkelijk komt. Vast staat wel dat de gemeenten én de markt in een eerdere fase bij het ontwerpen van die lijn betrokken zullen worden.'

De grotere gemeenten spelen daar nu al op in. Arnhem is op dit moment al bezig met een ambitieuze vernieuwing van het stationsgebied op basis van plannen van Ben van Berkel. Utrecht houdt in zijn Utrecht City Plan al rekening met de komst van de hogesnelheidslijn. Al deze plannen zijn te zien in 'Op Europees Spoor'. Voor het eerst staan voor een groot publiek alle plannen rond de HSL-zuid en -oost overzichtelijk op een rij. Erg kritisch is de expositie niet, maar ze levert wel al het materiaal aan voor een pittige discussie. De eerste daarvan zal op 8 december plaatsvinden tijdens een symposium van het NAi over de consequenties van de komst van de hogesnelheidslijn naar Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden