Experiment mislukt

Het extreem-rechtse Front National wilde na de verkiezingsoverwinning zes jaar geleden van Toulon een 'laboratorium' maken. De partij zou laten zien wat besturen was. Maar er gebeurde niets. Onderlinge conflicten legden de mairie lam. De stad kon slechts wachten op de volgende verkiezingen, en die beginnen dit weekend.

De ambiance van het amfitheater van 1200 plaatsen is fantastisch. Vanaf de tribune blikt het publiek op het podium voor de artiesten en, verder naar beneden, op de stad en de Middellandse Zee. Een koude wind kruipt tegen de bergwand omhoog, de pijnbomen op de rotsachtige hellingen dempen de geluiden van beneden.

Het is ochtend, maar vanavond zal het hier vol zijn. Niet het amfitheater, daarvoor is het nog te vroeg in het voorjaar. Maar de gewone, dichte zaal eronder. Het gaat goed met Chateauvallon, het unieke project voor dans, muziek en toneel, op de helling van de Mont Faron even buiten Toulon. Voorlichtster Nathalie Bernard toont de laatste cijfers: er waren vorig jaar 51 000 bezoekers.

Gérard Packet, de schepper van het project, woont verderop. Hij komt niet meer in het theater. Dat zou niet goed zijn, zegt hij, dan loopt hij maar in de weg. Packet is werkloos, maar hij kijkt niet om in wrok. Hij is geen directeur meer, dat klopt. ,,Maar ik hoefde ook niet persoonlijk te winnen, het principe won.'

Begin 1997 was de ex-directeur even een nationaal symbool in Frankrijk. De complete Franse elite steunde zijn gevecht. De inzet was de toekomst van het theater. Jean-Marie Le Chevallier, burgemeester van Toulon en lid van het Front National, wilde hem ontslaan. Packet was de strijd begonnen. Direct nadat Chevallier in 1995 werd gekozen, weigerde hij nog langer subsidie van de gemeente te ontvangen. Maar hij verkeek zich op zijn tegenstander, die als burgemeester in de bestuursraad van het theater zat.

Drie jaar later noemt Packet zijn opvolger 'een capabele jongen'. Een beetje zuur: ,,Hij mist wel het speciale gevoel voor de plek.' Maar hij erkent: Chateauvallon functioneert als nooit tevoren. De gemeente Toulon verdween uit beeld, de staat nam de subsidie over. De nieuwe directeur verlegde het accent. Maar geen misverstand: de programmering zal geen pleitbezorger van een nationale, Franse cultuur kunnen bekoren.

Het gevecht om Chateauvallon illustreert wat extreem-rechts als bestuur uiteindelijk vermag, zegt Patrice Maggio, redactiechef van Var Matin, de plaatselijke krant in Toulon. ,,Bereiken ze hun doel - in dit geval het ontslag van Gérard Packet - weten ze er niks voor in de plaats te stellen.'

In 1995 ging er een schok door Frankrijk. Het Front National van Jean-Marie le Pen, al jaren goed voor zo'n 15 procent van de stemmen, brak op gemeentelijk niveau door de barrière van het Franse districtenstelsel heen. De partij veroverde de meerderheid en de burgemeesterspost in drie zuidelijke steden: Toulon, Orange en Marignane. Toulon, de marinebasis aan de Middellandse Zee, was met 160 000 inwoners de grote buit.

In 1997 volgde de stad Vitrolles, ook in het zuiden. Burgemeester Le Chevallier van Toulon belandde dat jaar zelfs in de Assemblé Nationale, het Franse parlement. Maar de opwinding is voorbij. Le Chevallier was zo weer weg uit Parijs; hij had tijdens zijn campagne te veel geld uitgegeven. Zondag gaan de Fransen naar de stembus voor de eerste ronde van nieuwe gemeenteraadsverkiezingen. Vast staat dat extreem-rechts geen nieuwe slag zal winnen. En Toulon raakt zij weer kwijt.

De boulevard van de stad is opgeknapt. De nog goeddeels verlaten terrassen zien uit over een woud van masten van de dure jachten. In de verte ligt de reusachtige, marinegrijze Charles de Gaulle - Frankrijks nieuwe, door twee atoomgeneratoren aangedreven vliegkampschip. In Grand Café de la Rade, dé gelegenheid voor politieke bijeenkomsten in de stad, juicht een bejaard publiek voor de spreker: Le Pen president!

Het Franse gezicht van extreem-rechts is naar Toulon gekomen om zijn partijgenoten moed in te spreken. Dat is hard nodig: de plaatselijke lijstaanvoerder Jean-Marie Bouguereau, ooit nog de echtgenoot van filmster Brigitte Bardot, komt in de laatste peilingen nauwelijks meer voor. Le Pen haalt uit naar de plaatselijke pers, die zijn partij tekort doet. En naar de 'dubbele verrader' Le Chevallier, die eerst het Front National van Le Pen verliet, en daarna ook nog eens de Mouvement National Républicain van die 'opgeblazen kikker', de deserteur Bruno Mégret.

De breuk in 1998 tussen lépennistes en mégrettistes heeft ook in Toulon diepe sporen getrokken. Het Front National kreeg er in 1995 37 procent van de stemmen. Door het maar deels proportionele kiesstelsel leverde dat 41 van de 59 zetels in de gemeenteraad én de burgemeester op.

Zondag dingt extreem-rechts naar de kiezersgunst met drie afzonderlijke lijsten. Bouguereau vertegenwoordigt het Front National met de lijst 'Toulon maakt front', de partijloze Le Chevallier leidt 'Toulon eerst' en zijn wethouder van stadsontwikkeling Dominique Michel dingt mee met 'Rechten Toulonnezen'. Alleen Le Chevallier haalt als de voorspellingen uitkomen, de kiesdrempel van 10 procent in de eerste ronde.

Extreem-rechts had al een stevige basis in Toulon, zegt Gérard Estragon over het succes van het Front National in 1995. Estragon, ex-communist, is lid van de Toulonnese afdeling van de Liga voor de Rechten van de Mens. De stad bergt dertigduizend pieds-noirs, Fransen die na de onafhankelijkheid van Algerije in 1962 naar het moederland terugkeerden. 'Voor zijn martelaren, voor een gegeven woord...' staat er op het monument bij de Porte d'Italie aan de rand van de oude stad. Het is het enige monument voor de glorie van Frans Algerije in heel Frankrijk.

,,Extreem-rechts deed het altijd al goed bij de pieds-noirs', aldus Estragon. De marine vormde een ander deel van het traditionele electoraat, met zijn hang naar recht en orde. Nieuw was een derde factor: de economische crisis. Frankrijk telde in 1995 meer dan 3 miljoen werklozen.

Dat laatste probleem speelt in Toulon nog steeds. Frankrijk klauterde er in afgelopen jaren bovenop, maar de werkloosheid in de havenstad is 16 procent. De marinewerven zijn ingekrompen, toeleveranciers en afhankelijke bedrijven gingen over de kop. Een kwart van de kleine winkels in de binnenstad staat leeg.

In de eerste straat landinwaarts vanaf de boulevard is het verval van het stadscentrum al zichtbaar. De gebouwen ogen smerig en zien er verwaarloosd uit. Het verkeer raast door de Avenue de la République. Parkeren is absoluut verboden, met één uitzondering, op de stoep, blijkt uit het bordje naast de ingang van het afzichtelijk lelijke gemeentehuis: M. le maire.

Le Chevallier mijdt de pers. Ondanks de afspraak geeft de burgemeester niet thuis. Zijn kabinetschef strooit met folders en brochures om de verworvenheden van zes jaar extreem-rechts bestuur te illustreren. Wat is het belangrijkste resultaat? ,,We hebben de gemeenteschuld teruggebracht van 1,8 naar 1,4 miljard franc', zegt hij ernstig.

Redactiechef Maggio van Var Matin lacht cynisch. ,,Dat zegt de burgemeester steeds. 'Ik heb de belastingen niet verhoogd. Ik heb geen investeringen gedaan. Ik heb eigenlijk niks gedaan. Dat is toch het bewijs dat ik ongevaarlijk ben?' '

Die opstelling was een taxatiefout van de burgemeester, zegt Maggio: hij heeft zijn kiezers teleurgesteld. Le Chevallier werd gekozen op het programma van het Front National, maar eenmaal op de stoel van eerste burger durfde hij de uitvoering daarvan niet aan. Het is een van de oorzaken voor de verwijdering tussen de burgemeester en Le Pen, die van Toulon een 'nationaal laboratorium' voor zijn partij wilde maken.

Invoering van de zogenoemde nationaal voorkeur: voorrang voor Fransen bij de invulling van overheidsbanen, betoogde het Front National in 1995. Meer veiligheid en minder immigranten. Le Chevallier liet het na zijn verkiezing voor wat het was. In plaats daarvan, zegt Estragon, deed hij een aanval op de moderne kunst. ,,Dat is natuurlijk een klassiek extreem-rechts thema. Terug naar het verleden, terug naar de waarden van toen.'

En dus ontbrandde de strijd om Chateauvallon. Le Chevallier benutte een gepland optreden van de Franse rockgroep Nique ta mère ('Neuk je moeder') om directeur Packet weg te werken. Maar diens ontslag was een pyrrusoverwinning. Hij liet een fontein van de kunstenaar Ren Guiffrey slopen maar vond de Liga voor de Rechten van de Mens op zijn weg. Op de plaats van de fontein prijkt nu een enorme olijfboom, het embleem van de lijst van de burgemeester, maar de liga stapte naar de rechter. Die veroordeelde de gemeente tot een schadevergoeding aan de kunstenaar van 115 000 franc.

Recent onderzoek van het Franse opiniebureau Ipsos bevestigt de onvrede bij de kiezer. Volgens de Toulonnezen is er de afgelopen zes jaar in hun stad eigenlijk niks veranderd. De uitbreiding van het politiekorps is een van de weinige wapenfeiten van de burgemeester. Het maakte weinig indruk. De veiligheid in de stad is niet verbeterd, gaf 43 procent van de ondervraagden als antwoord. Verbeterd meende slechts 27 procent. Maar 28 procent zei zelfs: verslechterd. De ruzies die uitbraken na de breuk op nationaal niveau, zullen de kiezers niet enthousiaster hebben gemaakt. Of op zijn minst hebben verward: ontslag en herbenoeming van wethouders volgden elkaar de afgelopen drie jaar op. En dan zijn er nog de juridische affaires.

Le Chevallier ligt ook voor de rechter overhoop met Jean-Marie le Pen. De burgemeester zou vier cheques van 215 000 franc van een rekening van het Front National voor eigen gebruik hebben aangewend. Hij is beschuldigd van het onder druk zetten van getuigen in het onderzoek naar de nog altijd onopgehelderde dood van zijn eerste wethouder Jean-Claude Poulet-Dachary, die in 1995 van een flat viel. Recent werd hij zelfs, voor het eerst, veroordeeld in de kwestie rond de stichting 'Toulonnese jeugd'. Die stichting was de creatie van zijn vrouw Cendrine le Chevallier, raadslid, wethouder en ook dit jaar - een goede gewoonte bij Frans extreem-rechts - een van zijn getrouwen op de lijst. 'Dal van de Zon' was de naam van het vakantiekamp voor kinderen dat de stichting zou gaan exploiteren. In een gezonde omgeving van natuur en discipline zou de jeugd daar worden opgevoed.

De burgemeester maakt nog goede sier met het kamp in zijn verkiezingsfolder, maar de stichting is failliet en begin dit jaar veroordeelde de rechter het echtpaar Le Chevallier voor het betalen van een salaris aan iemand die er helemaal niet werkte. Het duo kreeg een jaar voorwaardelijk, een boete en mocht zich niet verkiesbaar stellen. So far so good: de straf is opgeschort, de zaak dient in hoger beroep.

De publieke verschijningen van Le Chevallier in de rechtszaal behoren tot de schaarse momenten dat Toulon nog merkt dat het een burgemeester heeft, zegt Maggio. ,,En voor het overige hebben we twee jaar op de verkiezingen van zondag gewacht.'

Gehuld in een rode, wollen mantel leidt Odette Casanavo een canvas-sessie in de wijk Fort Rouge, een banlieue op een wel heel bijzonder plek: op de helling boven de stad. De flats zijn verwaarloosd, maar het uitzicht is prachtig. ,,Het waait hier vaak en hard', zegt een medewerker van het socialistische parlementslid. ,,Dat drukt de prijzen van de huizen.' De ontvangst door de bewoners, meest Franse Arabieren, is vriendelijk. De discussies duren lang en worden vol passie gevoerd.

De strijd in Toulon gaat dit jaar tussen links en 'gewoon' rechts. 'Toulon slaat de bladzijde om', kopte Var Matin afgelopen maandag. ,,We moeten geen bladzijde omslaan, we hebben een nieuw boek nodig', zegt Canasova fel. 'Het moet anders in Toulon', is de slogan van haar campagne. En die is niet gericht tegen extreem-rechts, maar tegen haar opponent: Hubert Falco, een voormalig ondernemer.

In 1995 ging gewoon rechts in Toulon aan onderlinge verdeeldheid en juridische affaires ten onder. Dat was ook de reden voor het succes van het Front National. De Toulonnezen hadden schoon genoeg van het cliëntelisme waarmee de elkaar opvolgende nette, rechtse burgemeesters hun stad sinds 1959 hadden bestuurd.

Falco was jarenlang een trouwe bondgenoot van een van die burgermeesters. De ex-ondernemer is favoriet in de peilingen. ,,Toulon is geen stad van links', legt Estragon van de Liga voor de Rechten van de Mens zich al bij de uitslag neer. Treurig: ,,We gaan extreem-rechts verslaan, akkoord, maar wat dan?'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden