Experiment met 'negers' en apen

Pseudowetenschapper Bernelot Moens wilde onsterfelijk worden met omstreden kruising

In zijn zoektocht naar de missing link, een gemeenschappelijke voorouder van mens- en aapachtigen, wilde de Nederlandse antropoloog Herman Marie Bernelot Moens ver gaan. "Hij zal zich daartoe naar den Congo begeven, en er proeven nemen met de kunstmatige kruising van geslachtsrijpe aapwijfjes en menschen", schreef de krant Het Vaderland in 1908 over het grote experiment dat Moens in gedachten had. "Voor de kunstmatige bevruchting van gorilla- en chimpansee-wijfjes wil hij gebruik maken van negers."

Anno 2015 doet de proef die een centrale rol speelt in 'De Nederlandse Darwin. Bernelot Moens en het mysterie van onze afkomst' van historicus Piet de Rooy bizar aan. Ruim honderd jaar geleden zagen sommigen wel nut en noodzaak. Moens (1875-1938), eigenlijk opgeleid in de bosbouw, verwierf steunbetuigingen van wetenschappers van internationale naam. Koningin Wilhelmina stelde, hoewel haar was geadviseerd dat niet te doen, financiële middelen beschikbaar voor het onderzoek.

Anderen hoonden de plannen weg. Critici met religieuze bezwaren stelde Moens gerust met de mededeling dat zijn methode, de destijds nog jonge techniek van kunstmatige inseminatie, niet in de Bijbel voorkwam. Van een verbod kon daarom geen sprake zijn.

Tamelijk achteloos had Moens het in de brochure die geld moest losmaken voor zijn experiment over 'negers' die 'zonder zich lang te bezinnen' voor een klein bedrag zeker een aantal van hun mensen beschikbaar zouden stellen.

Zijn denken over zwarten week niet erg af van dat van tijdgenoten. Wetenschappelijk onderzoek had in de decennia daarvoor aangetoond dat mens en aap lichamelijk verdraaid veel op elkaar leken. Geestelijk gaapte volgens velen een groter gat tussen geniale geesten als Goethe en Shakespeare en inboorlingen in uithoeken van de wereld dan tussen deze 'laagste' mensen en de 'hoogste' apen. De stap naar een kruising was dan ook niet meer zo groot.

Later ging Moens overigens een stuk genuanceerder denken. In de Verenigde Staten werd hij geraakt door de problematiek van de segregatie, en kwam hij tot het inzicht dat de superioriteit van de blanke een absurd idee was. Juist door het kruisen van rassen zou kunnen worden toegewerkt naar de volmaakte mens. Dat ging in tegen in Amerika gangbare ideeën dat vermenging juist tot degeneratie zou leiden. Volgens Moens gingen blanken bij een voortdurend isolement zelfs hun ondergang tegemoet. Hij wilde mensen van allerlei kleuren bijeenbrengen op feestavonden, en ging diverse typen mensen bloot fotograferen. Moens' experimenten wekten al snel de argwaan van de autoriteiten, de FBI voorop. Hij raakte verwikkeld in een slepende rechtszaak, waarin hij werd neergezet als pornograaf en pseudowetenschapper die Afro-Amerikaanse meisjes wilde misleiden en van hun eer te beroven.

Aan ideeën geen gebrek in het leven van Moens. Aan verwezenlijking kwam hij niet of nauwelijks toe. Logisch, want de meeste van zijn theorieën waren op drijfzand gebouwd.

Van De Rooy verscheen bijna 25 jaar geleden al een boek over Moens, 'Op zoek naar volmaaktheid'. In een kwart eeuw tijd kwamen tal van nieuwe bronnen beschikbaar. Reden voor De Rooy zijn werk helemaal te herschrijven.

Een ietwat rommelig leven leidt automatisch tot een tikje rommelig boek. Ondanks al die jaren van aandachtig onderzoek blijft de auteur met losse eindjes zitten. De laatste jaren blijven schimmig, net als financiële handel en wandel van Moens (wie en wat hielden hem al die tijd in leven?). De Rooy geeft dat zelf ook ruimhartig toe.

Storender is de wat merkwaardige opbouw van het boek. Het verhaal over Moens' leven wordt onderbroken door een middenstuk waarin de algemene ontwikkelingen in wetenschappelijke zoektocht naar de menselijke herkomst (onder meer evolutieleer, rassenkunde) centraal staat. Toch is 'De Nederlandse Darwin' lezenswaardig. Zo'n curieuze man en zulke gedachtenspinsels verdienen het om aan de vergetelheid ontrukt te worden.

Piet de Rooy: De Nederlandse Darwin. Bernelot Moens en het mysterie van onze afkomst. Wereldbibliotheek; 208 blz. euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden