Excuses voor kinderen van niets

Geloof in het nut van discipline en tuchtiging maakte sommige tehuizen tot ¿kindergoelags¿. (FOTO CORBIS)Beeld © Hulton-Deutsch Collection/CORB

Uitbuiting, mishandeling en misbruik. Kinderen die na de oorlog in West-Duitse tehuizen belandden, bleef weinig bespaard. Een waarheidscommissie moet wonden helen.

Ze zijn vijftig, zestig, zeventig jaar. Ze lijden onder hun herinneringen, hebben problemen op hun werk en in hun gezin. Erover spreken kunnen ze vaak niet. „Ze hebben hun levens niet zo kunnen inrichten als andere mensen”, zegt Hans-Siegfried Wiegand, voorzitter van het Verbond van Voormalige Tehuiskinderen. „Velen zijn nu arm, leven van een klein pensioentje.”

Ruim tweehonderdduizend kinderen zijn in de eerste decennia na de oorlog in kindertehuizen vernederd, mishandeld en soms seksueel misbruikt. Dat is één op de drie tehuiskinderen. Ze moesten vaak tien uur per dag werken, onder ijzeren discipline en de voortdurende dreiging van lijfstraffen en opsluiting.

Onderwijs was ondergeschikt of werd niet gegeven. „Van opvoeding was geen sprake”, zegt Wiegand. „Men hield alleen maar toezicht op de kinderen. Er kon toch niets meer uit hen worden, vond men.” Er waren veel kinderen bij die voor kleine vergrijpen door de instanties in een tehuis waren geplaatst. „Men liet ze elke dag weer duidelijk merken dat ze niets waard waren.”

Pas eind jaren negentig begonnen slachtoffers elkaar op te zoeken. In 2004 richtten ze een verbond op om aandacht op hun leed te vestigen. Twee jaar geleden startte een parlementaire commissie een onderzoek. Die commissie besloot vorige maand rondetafelgesprekken te organiseren. Theologe Antje Vollmer, voormalig parlementariër van De Groenen, leidt de gesprekken. Zij spreekt van de ’kleine waarheidscommissie’.

Eén keer eerder was er aandacht voor de misstanden in kindertehuizen. Eind jaren zestig organiseerde een radicale beweging oproer in een aantal tehuizen. Belangrijk woordvoerster was Ulrike Meinhof, toen nog geen terroriste van de Rote Armee Fraktion. Ze maakte een veelbesproken televisiefilm over een meisjestehuis, ’Bambule’, die destijds niet vertoond mocht worden.

De huidige aandacht wordt mede veroorzaakt door het boek van Spiegel-journalist Peter Wensierski, ’Slaag in naam van de Heer’ (2006). De auteur spreekt van een ’kindergoelag’ en van ’zwarte pedagogiek’, op discipline en geweld gebaseerde opvoedkunde. Hij wijst erop dat met name in tehuizen die door katholieke nonnen werden geleid, vernedering en geweld aan de orde van de dag waren. Uitgerekend vertegenwoordigers van de betrokken zusterorden ontbreken bij de rondetafelgesprekken. Deelnemers zijn, naast leden van het Verbond, vertegenwoordigers van kerk, overheid, politiek en wetenschap.

De helft van de tehuizen was in katholieke handen en 30 procent in protestantse. 20 procent werd gerund door publieke instellingen.

De kerken hebben bij voorbaat hun verontschuldigingen aangeboden. De evangelische bisschop Margot Küssmann ging verder dan anderen: „Ik schaam mij ervoor dat in onze tehuizen de wil en de waarde van kinderen gebroken zijn.” De katholieke bisschoppen waren terughoudender. „Geweld was in de katholieke tehuizen in principe geen gewoonte”, lieten ze op hun verontschuldiging volgen.

„Schadevergoeding is voor ons niet de prioriteit”, zegt Verbondsvoorzitter Wiegand. „Wat gebeurd is, valt gewoon niet goed te maken.” In de tien geplande rondetafelgesprekken gaat het hem vooral om verheldering en verwerking. „Schadevergoeding is wel op zijn plaats als vergoeding voor de dwangarbeid die de kinderen destijds veelal onbetaald verrichtten”, zegt Wiegand. Daarvan profiteerden boeren, maar ook grote bedrijven als Braun en Miele.

Volgens Wiegand bewijzen de reacties op de ronde tafel hoe nodig het was dat die er kwam. „Dagelijks melden zich nieuwe leden bij het Verbond. Mensen van zestig die er nu pas met hun vrouw en hun kinderen over durven spreken. Gisteren vertelde een vrouw huilend hoe schuldig ze zich voelt tegenover haar kinderen. Die heeft ze, door haar ervaringen, niet genoeg liefde kunnen geven.”

(\N)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden