Review

Excursie langs Franse filosofen

De cd-box ’Moderne Franse Filosofen’ is een prachtige serie hoorcolleges door Ger Groot. Door de combinatie van anekdote, biografische gebeurtenissen, historische feiten, en wijsgerige gedachten volgt de luisteraar Groot op zijn weg door de geschiedenis van de Franse filosofie en cultuur. Spannend van begin tot eind.

Schrijver Simon Vestdijk stond in zijn tijd bekend als de man die sneller kon schrijven dan God kon lezen. Vestdijk heeft verschillende opvolgers gekregen, maar binnen de filosofie is nu er één die de vermoeide Lieve Heer een helpende hand toesteekt: Ger Groot.

Groot doceert aan de Nijmeegse Radboud Universiteit en de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij publiceert in verbijsterend tempo artikelen in kranten en tijdschriften. Daarnaast verschijnen er met vaste regelmaat boeken van zijn hand, en is hij een van de voorhoedespelers in het Filosofisch Elftal van deze krant – Groot is alom aanwezig in het publieke debat. Dat is voor filosofen in Frankrijk geen uitzondering, maar in Nederland is Groot een bijzonder filosofisch fenomeen.

Onlangs verscheen de cd-box ’Moderne Franse Filosofen’, een hoorcollege van Groot over Franse denkers in de twintigste eeuw. Een prachtige box, die van begin tot eind spannend is. Door de combinatie van anekdote, biografische gebeurtenissen, historische feiten, en wijsgerige gedachten volg je Groot op zijn weg door de geschiedenis van de Franse filosofie en cultuur – óók als je vermoedt dat die niet onmiddellijk je interesse hebben.

Als een rasverteller begint Groot met een anekdote die veelbetekenend maar bij het grote publiek weinig bekend is: „Op 26 maart 1938 vond in de Sorbonne een van de meest dramatische en misschien ook wel een van de meest beslissende promoties plaats die de Franse filosofie ooit heeft gekend.” Na zo’n begin is de enige taak van de spreker nog zijn ferme openingszet waar te maken. Dat lukt Groot. Hij laat zien dat de Franse filosofie van de vorige eeuw vooral een discussie was met een denken dat in Duitsland in ontwikkeling was gekomen. Die discussie kwam tot uitbarsting tijdens die promotie in 1938, van historicus, socioloog en filosoof Raymond Aron.

Tot dan heerste de rationalistische filosofie in het denken in Frankrijk. De grondslagen daarvan waren gelegd door René Descartes, die ernaar streefde een manier van denken te ontwikkelen die even helder was als men in de wiskunde gewend was. Descartes zocht met ongeëvenaarde strengheid naar een vaste basis in het denken, die hij ten slotte vond in de formulering ’Ik denk dus ik besta’.

Auguste Comte paste de filosofie van Descartes aan door niet het denken als basis te nemen, maar de werkelijkheid. Zo kreeg dit rationalisme een positivistische wending. Maar streng bleef deze filosofie. Totdat Raymond Aron in 1938 de meer ’romantische’ Duitse filosofie introduceerde. Groot: „De verdediging van zijn proefschrift mondde uit in een ware titanenstrijd die ademloos door het publiek gevolgd werd.”

De opwinding betrof vooral het proefschrift zelf. Aron stelde daarin de grenzen van de objectiviteit ter discussie. De opponenten vroegen zich af of hij niet zou zwichten voor relativisme of subjectivisme. Dat zou leiden tot de ondergang van de wetenschap. Daar kwam nog bij dat Aron Duitse filosofen als George Simmel, Max Weber en Heinrich Rickert aanhaalde in zijn proefschrift. Dát was wat Franse professoren het meest vreesden: een invasie van het moderne Duitse denken dat met zijn vaagheid en emotionaliteit de koele helderheid van de Franse filosofische traditie kwam verstoren.

In zekere zin gaat het in de cd-box van Groot over deze verstoring. Op zeer begrijpelijke wijze komen denkers als Sartre, De Beauvoir en Foucault aan bod. Maar ook nieuwe filosofen als Lévy en de hedendaagse hedonist Onfray. Het aardige is ook dat Groot telkens gezocht heeft naar typerende radiofragmenten van de filosoof die hij noemt. Daardoor komt die even heel dichtbij, al is het Frans vaak zo lastig dat je moet wachten op de vertaling van Groot zelf, die hij gelukkig telkens geeft.

Zeker aan het begin van de box keert op gezette tijden Aron nog even terug, bijvoorbeeld als Groot spreekt over de fenomenologie, waarmee hij zijn zelfgekozen kantelpunt in de geschiedenis van de filosofie extra belang geeft. Heel sterk weet Groot zijn twee vakgebieden filosofie en literatuur te verbinden als hij spreekt over het begrip van de tijd bij de filosoof Bergson en de schrijver Proust. Zelden werd zo helder het verschil geschetst tussen Sartre en Camus, die vaak ten onrechte onder dezelfde noemer van het existentialisme worden geschaard.

Telkens opnieuw valt op hoezeer de Franse denkers van afgelopen eeuw hun stempel wisten te drukken op de Europese en Amerikaanse cultuur. Veel meer dan in Nederland gebruikten ze daarbij radio, televisie, de journalistiek, de literatuur, het theater. Wij moeten het doen met enkele filosofische fenomenen, die dan ook nog de tijd hebben ons te scholen in het denken van de buren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden