Excentrieke autodidact

Van amateur-astronoom ontpopte hij zich tot razend populaire tv-presentator, die meer op had met katten dan met mensen.

Patrick Moore was zes jaar oud toen hij in de boekenverzameling van zijn moeder Getrude het werk vond dat richting zou geven aan zijn leven. Het jongetje, te ziekelijk om naar school te gaan of buiten te spelen, plukte 'The Story of the Universe' van George F. Chambers uit haar bibliotheek en was direct gefascineerd. Het boek uit 1895 over ons zonnestelsel was bijna 200 pagina's dik en duidelijk geschreven voor volwassenen, maar hij verslond elk woord en legde ook de hand op het andere deel: 'The Story of the Stars'.

Een paar jaar later kocht Moore zijn eerste telescoop. Hij was elf toen hij, als jongste lid ooit, toetrad tot de British Astronomical Association. Op zijn dertiende publiceerde hij zijn eerste wetenschappelijke artikel over Mare Crisium, een van de kraters op de maan. Het eenvoudig vanuit de eigen achtertuin te bestuderen hemellichaam zou zijn fascinatie blijven behouden.

Moore was in alles autodidact en excelleerde op elk vlak dat zijn interesse had. De man die voor de Britse televisiekijker 55 jaar lang de sterrenkundige tegenhanger was van diepzeeduiker Jacques-Yves Cousteau en door menig astronoom als inspirator wordt geroemd, bleef zelf zijn leven lang amateur. Daarnaast componeerde hij meer dan honderd muziekstukken en speelde hij zeer verdienstelijk piano en xylofoon - zonder daarvoor ooit ook maar één les te hebben gevolgd.

Moore werd op 4 maart 1923 geboren in het Engelse Pinner als zoon van een administrator en een operazangeres. Hij leek in niets op zijn in 1947 overleden vader, die in de Eerste Wereldoorlog als legerofficier een onderscheiding kreeg en 'sterk, sportief en praktisch was - en niet in het minst geïnteresseerd in sterren'. Het enig kind had daarentegen een zeer nauwe band met zijn artistieke moeder, die hem thuis onderrichtte en met wie hij tot haar dood in 1981 zou samenwonen.

Hij groeide op in Grinstead, waar hij op zijn veertiende voor het eerst een sterrenwacht leidde. Een studieplek aan de universiteit van Cambridge werd door hem echter afgewezen, omdat hij zijn steentje wilde bijdragen aan de strijd tegen Duitsland. Moore gaf zich op voor de luchtmacht en werd aangenomen door iemand anders in zijn naam naar de medische keuring te sturen. De enige liefde van zijn leven, een verpleegster genaamd Lorna, kwam om bij een bombardement op Londen - wat hij de Duitsers nooit kon vergeven.

Na de oorlog gaf Patrick Moore een tijdlang les, terwijl hij kinderboeken schreef over ruimtereizen en de maan in kaart bracht. Hij werd ontdekt door de BBC toen hij in 1957 deelnam aan een discussieprogramma over vliegende schotels. De omroep zocht voor een programma dat een paar maanden zou lopen een deskundige die het universum voor leken aanschouwelijk kon maken.

Uiteindelijk werd 'The Sky at Night' het langst lopende BBC-programma, met Patrick Moore als recordhouder omdat hij 55 jaar achtereen de presentator was, tot enkele dagen voor zijn dood aan toe. De maandelijkse rubriek ging van start juist voordat de Sovjet-Unie Joeri Gagarin als eerste mens de ruimte in schoot, iets wat tot die tijd ondenkbaar was en de interesse in het universum aanwakkerde.

De BBC profiteerde daarbij van Moore's bekendheid onder astronomen. Zijn kaarten van de maan werden zowel door de Russen als door de Amerikanen bij hun ruimte-expedities gebruikt. Hij was een van de weinigen die geschikt was om Neil Armstrong, de mediaschuwe eerste mens op de maan, te interviewen en werd door de Sovjet-Unie uitgenodigd voor een vraaggesprek met Gagarin. Hij was de eerste westerling die in 1959 de Loena 3-foto's van de achterzijde van de maan mocht zien en mocht lid worden van het Astronomische Genootschap van de Sovjet-Unie.

Moore's optredens bij 'The Sky at Night' waren vermaard om zijn simpele vergelijkingen - de Melkweg is als een spiegelei - en zijn standaardkreet 'We weten het gewoonweg niet!'. Hij legde uit wat een zwart gat is door, dankzij een technisch foefje, al pratend opeens in het niets te verdwijnen. Om aan te tonen hoe absurd de notie is dat buitenaards leven alleen mogelijk is op planeten precies als de onze, verscheen hij als een marsmannetje op televisie en zei stomverbaasd te zijn leven op aarde aan te treffen, want dat was eigenlijk schier onmogelijk in een omgeving met water en een atmosfeer.

Bovenal stond hij echter bekend als excentrieke persoonlijkheid. Hij droeg vanaf zijn zestiende een monocle. Zijn pakken waren slecht van snit, zijn shirts opvallend. Hij sprak met een topsnelheid van driehonderd woorden per minuut en schreef zijn ongeveer honderd boeken op een typemachine uit 1908. Hij achtte katten hoger dan mensen, en als bekende astronomen hem onderzoeksresultaten wilden sturen, moesten ze doorgaans eerst opbellen met de vraag of hij zijn poes misschien even van de faxmachine kon verjagen. Ook slikte hij ooit tijdens een live-uitzending een vlieg in, omdat deze nu eenmaal in zijn mond vloog en hij professioneel moest blijven.

En zo breed als zijn blik op het universum was, zo smal kon deze zijn op de wereld. Hij voelde zich Engelsman, niet Brit, en was in de jaren zeventig voorzitter van een anti-immigratiepartij. Toen een van de 'Star Trek'-series een vrouwelijke gezagvoerder opvoerde, stopte hij met kijken. Hij was fel gekant tegen de invoering van het metrisch systeem en nog feller tegen de EU. "Tijdens de oorlog probeerden de Duitsers ons te verslaan, de Fransen deden niets en de Italianen maakten ijs. Weg uit Europa!"

In de laatste jaren had de kwakkelende Moore toch nog een paar dingen op zijn verlanglijstje staan. Hij wilde niets liever dan een marsmannetje interviewen en zou graag een ruimtereis maken. Maar dat laatste, zei hij niet zonder zelfspot, was ondenkbaar gezien zijn weinig bescheiden postuur.

Patrick Alfred Caldwell-Moore werd op 4 maart 1923 geboren in Pinner, Groot-Brittannië. Hij overleed op 9 december 2012 in Selsey, Groot-Brittannië.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden