Excellente scholen grijpen kans om regels af te schaffen

Vanaf dit jaar mogen excellente scholen afwijken van regels en wetgeving. Uit een rondgang van Trouw blijkt dat ze daar gretig gebruik van maken: de aanval is ingezet op de bureaucratie en de taalexamens.

Honderddertig scholen krijgen vandaag het predicaat Excellente School van de onderwijsinspectie. Dat zijn er 24 meer dan vorig jaar. De uitreiking heeft een extra feestelijk tintje, want voor het eerst betaalt de onderscheiding zich uit. Scholen die twee jaar uitblinken, mogen vanaf dit jaar afwijken van regels en wetgeving. En die kans grijpen ze, blijkt uit een inventarisatie van Trouw.

Twee op de drie scholen die nu al in aanmerking komen, doen mee aan het experiment 'regelluwe scholen'. De afgelopen weken hebben zij hun eerste voorstellen ingediend bij het ministerie van onderwijs. Basisscholen willen af van de 'bureaucratische rompslomp' en in het voortgezet onderwijs hebben de eindexamens in vreemde talen in hun huidige vorm hun langste tijd gehad.

Basisscholen stellen het ministerie voor om onder meer de verplichte schoolplannen en dubbele administratie te schrappen. "Zo'n vierjarig schoolplan maak je eigenlijk voor de bureaula", stelt schoolleider Jan van Espen van 't Mozaïek in Roermond. "We werken al met stevige jaarplannen die je tussentijds makkelijk kan bijstellen." Een overbodige exercitie, meent ook directeur Ron de Bruin van De Vennen in Reeuwijk. "De wereld verandert zo snel. In 2011 spraken we nog over begeleiding bij ict, nu werken de groepen 4 tot en met 8 met tablets. Dat vergt een heel andere didactiek."

Scholen voor voortgezet onderwijs willen op hun beurt vaak het eindexamen in vreemde talen veranderen. Veel schoolleiders stellen voor het eindexamen Engels te vervangen door een Cambridge- of Anglia-certificaat. Steeds meer scholen bieden hun leerlingen de mogelijkheid om zo'n internationaal erkend certificaat te halen, ook om toelating tot een opleiding in het buitenland makkelijker te maken.

Ook vmbo'ers hebben baat bij het halen van zo'n certificaat, zegt Wim Krijbolder van het Pius X-College in Bladel, zeker als ze naar de havo willen doorstromen. Eigenlijk maakt dit volgens hem het gewone examen Engels overbodig, want het niveau voor zo'n certificaat ligt veel hoger. Leerlingen leren een taal bovendien beter beheersen, zegt Marij Dings, onderwijsdirecteur havo/vwo van het Valuas College. "Het centraal examen bestaat vooral uit tekst verklaren, terwijl in onze visie communiceren - spreken, schrijven - veel wezenlijker is voor de toekomst van onze leerlingen." Verschillende scholen willen net als het Valuas College daarom ook certificaten bij Duits en Frans, in plaats van het bestaande eindexamen.

Niet alle scholen zijn al zo ver met het uitdenken van hun experimenten. Sommige kijken de kat uit de boom. Op het Geuzencollege in Vlaardingen houden ze het experiment dat zes jaar zou duren, achter de hand 'voor het geval dat'. "Stel dat we tegen regels aanlopen, dan is het handig om iets te kunnen bedenken", zegt directeur Theo Werner. "Misschien is het meer een gevoel dan dat er daadwerkelijk regels in de weg zitten. Dat zou ook een aardige constatering kunnen zijn."

De meeste schoolleiders denken hun plannen komend schooljaar te kunnen invoeren, al hebben ze daarvoor dubbele toestemming nodig: behalve van de medezeggenschapsraad ook van het ministerie.

Ze krijgen geen carte blanche. Zo wil een aantal middelbare scholen graag af van de veelbekritiseerde rekentoets. Dat blijkt politiek een brug te ver. "Leerlingen moeten een ononderbroken onderwijsloopbaan kunnen volgen en het diploma moet zijn waarde behouden. Vanuit die optiek kunnen scholen niet afwijken van de verplichting om een eindtoets af te nemen (basisonderwijs) en de rekentoets (voortgezet onderwijs)", aldus een woordvoerder van het ministerie van onderwijs.

Als de experimenten succesvol zijn, dan kunnen deze scholen baanbrekers worden. Staatssecretaris Dekker heeft beloofd dat de regelvrijheid dan ook gaat gelden voor andere of misschien wel alle scholen.

Scholen die het bordje 'excellent' op de deur willen hangen, moeten zich daarvoor zelf aanmelden. Ze krijgen - sinds dit jaar - een jury van de onderwijsinspectie over de vloer en moeten een presentatie geven. Dit jaar deden 210 scholen mee, 130 krijgen vandaag de titel excellent.

Naast goed onderwijs moeten scholen uitblinken, bijvoorbeeld doordat zij een bijzondere maatschappelijke taak op zich nemen, een speciale leerlingenaanpak hebben of een bijzonder onderwijsaanbod (bijvoorbeeld wetenschap en techniek, beweging en sport, cultuureducatie en muziek, burgerschap, internationalisering, ondernemen).

Hoe wordt een school excellent?

Excellente scholen die meedoen aan het experiment 'regelluwe scholen' delen "de gedrevenheid om nieuwe wegen in te slaan waardoor kinderen beter voorbereid zijn op de toekomst", stelt Renald Gunsch van de Van Ostadeschool in Den Haag. Een greep uit de voorstellen.

Pas rond hun vierde verjaardag mogen de kleuters naar school. Veel deelnemers aan het experiment willen dat moment kunnen vervroegen. "Nu vallen nieuwe leerlingen soms middenin een themaproject. Met het oog op het wennen is dat best lastig, zowel voor het kind als de leerkracht", zegt directeur Christa Somers van De Lindegaerd in Meerssen. Vooral het idee om kleuters groepsgewijs na schoolvakanties te laten instromen, scoort hoog. Een paar scholen willen veel verder gaan en onder hun regie onderwijs (spelend leren) uitbreiden naar nog jongere kinderen. Ze werken nu al samen met kinderopvang.

Eerder kleuteren

Afwijkende lessen

Afwijken van het standaard-lesprogramma is een wens van meerdere basisscholen, die zien dat de nieuwe generatie andere kennis behoeft. Ze willen kinderen extra kennis meegeven over bijvoorbeeld filosofie, psychologie, techniek, cultuur en vreemde talen. In het speciaal onderwijs willen ze meer praktijklessen. Dat betekent iets afsnoepen van verplichte leerdoelen zoals de woordenschat.

"Meer ontdekken. Dat past beter in het onderwijs van de toekomst", zegt directeur Linda Tukkers van basisschool Anna van Buren in Enschede. "We willen graag grenzen verleggen. De meeste leerlingen hebben van huis uit al veel meegekregen, ze kunnen meer aan. Daarom willen we hun graag extra vakken aanbieden", legt Ralph Borghart van de Paulusschool in Utrecht uit. Zijn collega Wieke Canosa van Park en Dijk in Gouda voor speciaal basisonderwijs, ziet haar kinderen ongemerkt heel veel oppikken als ze aan de slag zijn op de werkplekken, in het restaurant, op het taalplein, in het techniekcentrum of atelier.

Snipperdagen

Heel specifieke plannen zijn er ook. Zo wil De Venen in Reeuwijk ouders de kans geven buiten de 'rigide' vakantieperiodes een dagje naar de Efteling te gaan door hun kinderen snipperdagen toe te kennen. Verlof met een educatief doel staat op het lijstje van De Vogelaar in Raalte. "Wat is er mooier dan als de mais rijp is, een dagje op het land te kunnen oogsten? Of als je pony een veulen krijgt, erbij te kunnen zijn?", legt directeur Jan Hendriks uit.

Opvoedingshulp

Een speciale groep waar kinderen en hun ouders begeleiding krijgen bij opvoedings- en gedragsproblemen, is in voorbereiding bij Kindcentrum De Ark in Vlaardingen, en 't Mozaïek in Roermond speelt met een soortgelijk idee. "Het gaat om één of twee dagdelen waardoor ze bepaalde vakken missen, maar in de sociale en communicatieve ontwikkeling zal het deze kinderen, hun ouders en de school enorm helpen", meent directeur Berry Hakkeling van De Ark.

BASISONDERWIJS

VOORTGEZET ONDERWIJS

Vaste vakkenpakketten afschaffen op gymnasium

Eigenlijk wilde het St. Ignatiusgymnasium de verplichte profielen (vaste vakkenpakketten) afschaffen, zodat leerlingen meer keuzevrijheid krijgen. "Nu worden onze leerlingen naar de bètakant geduwd", zegt rector Anita Swenneker. Scholieren die alle opties voor een vervolgstudie willen openhouden, zullen sneller een exact profiel kiezen omdat universiteiten dat verplicht stellen voor technische studies. Dat gaat soms ten koste van de brede, algemene ontwikkeling van leerlingen en hun talenten, meent Swenneker. Sommige leerlingen laten de vakken die ze het liefst doen zelfs schieten voor zo'n bètaprofiel. "Zo'n pakket versmalt. Alleen door extra vakken te kiezen, kunnen leerlingen een vak uit de alfa- of gammahoek volgen, maar niet iedere leerling kan zoveel vakken aan."

Het ministerie van onderwijs vond het plan te rigoureus, er zouden teveel risico's aan kleven. Zo zou het hoger onderwijs er niet mee uit de voeten kunnen. Een teleurstelling, zegt Swenneker. Ze bedacht een compromis: leerlingen mogen straks één van de vier profielvakken inwisselen voor iets anders. Dan kan natuurkunde bijvoorbeeld worden geruild voor Frans of geschiedenis. Of biologie voor economie. "Natuurlijk gaan wij praten met leerlingen zodat zij goede keuzes maken. We hopen dat ze vaker de vakken gaan kiezen waar ze echt goed in zijn."

Mavo-keuzevak inruilen voor een stage of cursus

In het onderwijs moet meer aandacht komen voor de individuele talenten en toekomstplannen van leerlingen, vindt Annalies Mulder, directeur van het Dr. Nassau College in Gieten. Daarom wil haar school een meesterproef invoeren voor mavo-leerlingen. In plaats van een verplicht keuzevak kunnen leerlingen punten verzamelen met bijvoorbeeld stages of cursussen die aansluiten bij een vervolgopleiding. "Een leerling met interesse in ict kan bijvoorbeeld aardrijkskunde laten vallen en in het kader van zijn meesterproef leren programmeren. Op dat gebied hebben wij nog geen vak, die ontwikkelingen gaan zo snel, die kun je beter van een ervaringsdeskundige in de praktijk leren."

Hou leerlingen die voor één vak zakken op school

Als leerlingen zakken voor hun eindexamen moeten ze nu naar het voortgezet algemeen volwassenenonderwijs (vavo) voor de vakken die ze niet hebben gehaald. "Waarom kan dat niet op onze eigen school?", vraagt rector Arend Smit van het Corlaer College in Nijkerk. "Ze kennen onze school, ons onderwijsconcept, wij kennen de leerlingen." Veel fijner voor zijn scholieren, denkt Smit. "Nu gebeurt het wel eens dat leerlingen die voor één of twee vakken zakken naar een roc of het particulier onderwijs gaan om die vakken alsnog te halen, maar bij ons naar de diploma-uitreiking komen, voor de sfeer."

Ook het Calvijn College in Goes (havo) en Tholen (vmbo) heeft plannen met gezakte leerlingen, laat collegevoorzitter Bert Vogel weten. Zo wil de school gezakte leerlingen de kans bieden om in de zomervakantie te werken aan verbetering van hun schoolexamencijfers. Als ze in die vakken opnieuw examen doen, kunnen ze alsnog slagen. Dat kan nu wel op de vavo, maar niet op de eigen school.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden