Ex-staatsvijand nr 1 Joe Slovo letterlijk de hemel in geprezen

SOWETO - Het vervallen Orlando Stadion in Soweto lijkt in eerste instantie een vreemde plek voor de eredienst voor de voormalige Zuidafrikaanse communistenleider en minister van Volkshuisvesting Joe Slovo.

FRED DE VRIES

En de begraafplaats, het nabijgelegen armoedige Avalon Cementry, lijkt zelfs een nog opmerkelijker keuze als eindpunt van de officiële staatsbegrafenis van een van de grote strijders tegen apartheid, die op 6 januari op 68-jarige leeftijd aan botkanker overleed.

Maar schijn bedriegt. Slovo en Soweto gaan hand in hand. In de jaren vijftig, herinneren de oude inwoners van Soweto zich, was Slovo de enige blanke die meeliep met een anti-regeringsdemonstratie van Orlando-bewoners. Vier decennia later, toen zijn South African Communist Party (SACP) niet langer verboden was, hield Slovo vele van zijn vurige redevoeringen in ditzelfde Orlando Stadion, waar zijn stoffelijk overschot gisteren vanaf zeven uur 's ochtends lag opgebaard.

Slovo was zonder twijfel de populairste blanke in Soweto, een man die de raciale barrières moeiteloos doorbrak. “Slovo was geen blanke Zuidafrikaan, Slovo was een Zuidafrikaan”, zei gisteren president Nelson Mandela, die Slovo in de jaren veertig aan de Universiteit van Witwatersrand ontmoette en de dag voor zijn dood nog veertig minuten met zijn 'vriend, collega en kameraad' doorbracht.

Held

Slovo was de held van de generatie van 1976, de zwarte scholieren die in Soweto tegen apartheid in opstand kwamen, en waarvan duizenden later onder leiding van Slovo tot guerrillastrijders werden opgeleid in kampen in Angola en Tanzania. Het eerste slachtoffer van het Soweto-oproer, Hector Petersen, ligt op Avalon Cementry begraven, evenals de leider van de opstand, Tsietsi Mashinini. En ook de blanke anti-apartheidsactiviste Helen Josephs en talloze zwarte coryfeeën van de bevrijdingsstrijd zijn sinds gistermiddag Slovo's nieuwe buren.

Het was zijn uitdrukkelijke wens tussen hen begraven te worden. Want Slovo's hart lag hier, en niet in het luxe Sandton waar hij kort geleden was gaan wonen omdat zijn huis in het veel simpelere Yeoville te onveilig was geworden.

Soweto was daarom begrijpelijk massaal uitgelopen om een laatste eer te bewijzen aan 'comrade Joe'. Achter het podium hing een gigantisch spandoek met een grote foto van Slovo in zijn laatste dagen, mager maar nog steeds vol passie. Het stoffelijk overschot van Slovo, compleet met symbolische rode das, lag opgebaard in een simpele houten kist waarover de vlaggen van het ANC, de SACP, de vakbond Cosatu en het nieuwe Zuid-Afrika waren gedrapeerd. Op het podium zat de ANC- en SACP-top en nam Pik Botha de honneurs van vice-president F. W. de Klerk waar.

In het publiek wapperden de rode spandoeken met zwarte ster van de SACP. De zon scheen, het was niet al te warm. De sfeer was eerder opgetogen dan bedrukt. Jongeren met ANC-vlaggen probeerden op politiewagens te klimmen om beter zicht te krijgen op wat zich op het podium afspeelde. Het was precies zoals Slovo volgens president Mandela had gewenst. “Hij wilde niet dat we rouwen, maar dat we vieren wat we bereikt hebben.”

Later bij het kerkhof liep de begrafenis echter nogal uit de hand omdat de politie het opstormende publiek niet in bedwang kon houden. Mandela kon daardoor de kist met zijn oude vriend niet neergelaten zien worden.

In het stadion werd Slovo door alle sprekers letterlijk de hemel in geprezen. Eindelijk gerechtigheid voor deze communist, die vijf jaar geleden nog 'Public Enemy Number 1' was in de ogen van heel blank Zuid-Afrika - van de racisten tot de liberalen. Maar, zoals tijdens een rouwdienst in Johannesburg eerder deze week werd opgemerkt: 'Public Enemy Number 1' is 'Public Uncle Number 1' geworden'.

Inderdaad. Nu haalde de door zwarten gehate voormalig minister van Wet en Orde, Adriaan Vlok, het zelfs in zijn hoofd een eerbetoon aan Slovo te schrijven voor de linkse Weekly Mail, iets wat het weekblad in een redactioneel meteen afdeed als 'huichelarij'.

Aan superlatieven gisteren in het Orlando Stadion geen gebrek. Slovo, de man die aan talloze aanslagen was ontsnapt, wiens vrouw in 1982 door een bombrief om het leven kwam, en die veertig jaar lang niet in de Zuidafrikaanse pers geciteerd mocht worden, kreeg volop erkenning. Als 'een groot strateeg', 'een inspirator', 'een werkelijk revolutionair', 'een intellectueel met beide benen op de grond', 'een scherp theoreticus', 'een symbool van non-racisme', en zelfs 'de minister met het beste gevoel voor humor'.

Straatventer

Spreker na spreker vertelde het verhaal hoe 'comrade JS' op negenjarige leeftijd uit Litouwen naar Zuid-Afrika kwam, hoe zijn berooide joodse vader daar als straatventer een familie moest onderhouden, hoe Joe op 16-jarige leeftijd al lid werd van de jongerenliga van de Communistische Partij en hoe hij later de alliantie met het toen wegkwijnende ANC mogelijk maakte en in stand hield.

Slovo kreeg terecht van alle kanten lof voor de doorbraken die hij forceerde tijdens de volledig vastgelopen onderhandelingen tussen het ANC en de apartheidsregering in 1992. De strateeg Slovo was verantwoordelijk voor de beroemde 'sunset clause', die ervoor zorgde dat alle partijen uiteindelijk akkoord gingen met een regering van nationale eenheid die vijf jaar aan de macht zou blijven.

Maar ook nadat de ANC/SACP-alliantie een grote meerderheid haalde bij de verkiezingen zat Slovo niet stil. Alle sprekers gaven hoog op van zijn nieuwe rol als minister van Volkshuisvesting, die onvermoeibaar aan een veelomvattend huizenplan voor de armen werkte, waarbij hij erin slaagde de onverzoenbaren met elkaar te verzoenen, ditmaal de conservatieve blanke banken en de radicale zwarte bewonersorganisaties.

Voor Slovo hoeft daarom geen standbeeld te worden opgericht. Want, zoals een politiek commentator opmerkte, “de huizen die gebouwd gaan worden voor alle mensen die zich vroeger geen woning konden permiteren, zijn de werkelijke monumenten voor Joe Slovo.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden