Evert Adriaan Huisman: Wel de goede weg gekozen

Evert Huisman. Beeld
Evert Huisman.

Geweldloos en aktief. Een trefzekere typering van Evert Adriaan Huisman. Niet minder raak is om de woorden bevlogen, gedreven en vasthoudend te gebruiken voor deze pionier op de weg van geweldloze aktie.

Henk Wesseling

Het ligt niet in de lijn der verwachtingen dat Evert Huisman zich zó zou ontwikkelen. Hij is de zoon van een politieman, afkomstig uit een milieu met kerkelijk vrijzinnige opvattingen. Het ideaal van zijn ouders is dat hij officier wordt of politieman. Zijn keuze om geografie te gaan studeren wordt door hen dan ook niet met vreugde begroet. Zijn studie in Utrecht moet hij in de bezettingstijd onderbreken met twee jaar tewerkstelling in Duitsland voor de oorlogsindustrie, omdat hij als student weigert de loyaliteitsverklaring te tekenen, waarin de belofte staat, ' zich te onthouden van iedere tegen het Duitse Rijk gerichte actie '.

Evert Huisman studeert in 1949 af als sociaal geograaf. In hetzelfde jaar trouwt hij met Wil Wierda, een vrouw van onkerkelijke, socialistische huize. Is het toeval dat hun kerkelijk huwelijk wordt voltrokken door dominee Krijn Strijd, de latere secretaris van de pacifistische vereniging Kerk & Vrede?

Want Evert's interesse voor vragen van oorlog en vrede en voor het pacifisme wordt pas gewekt wanneer hij, net getrouwd en voor zijn eerste baan drie maanden in pension bij een verpleegster in Haarlem, een nummer van Militia Christi ontdekt. De artikelen in dit blad van Kerk& Vrede over het antimilitarisme boeien hem zó dat hij zich meteen op het blad abonneert. Hij schrijft later dat de kennismaking met dit pacifistische blad van grote betekenis blijkt te zijn geweest voor het verdere leven van hem en zijn vrouw.

Na een korte werkperiode bij de Provinciale Planologische Dienst ( PPD ) van Noord Holland verhuisde het jonge gezin in 1953 naar Zwolle, waar Evert in dienst treedt bij de PPD van Overijssel. Hij blijft deze dienst trouw tot aan zijn vervroegde uittreding in 1984. Evert en Wil kijgen twee kinderen, Gertjan en Ruurd. Over zijn dagelijks werk bij de PPD heeft Evert allerlei informatie opgetekend in zijn autobiografie die hij dit jaar voltooit.

Uit zijn autobiografie komt het beeld naar voren dat hij er nog een tweede 'dagelijks werk ' opna houdt, namelijk onafgebroken bezig zijn met vragen rond geweldloosheid. Daar ligt zijn hart. Waar hij het meest over nadenkt is de vraag: kunnen we alternatieven bedenken om conflicten op te lossen als we afzien van geweld? Geweldloos denken is voor Evert niet voldoende. Geweldloosheid moest samengaan gaan met actie. Anders gezegd: hoe kunnen we geweldloos actief zijn? In 1976 schrijft hij samen met Hans Feddema een boekje over actieve geweldloosheid, een vertaling van een rapport, afkomstig uit de Presbyteriaanse Kerk van Engeland. Daarin staat ook het volgende citaat van Gandhi: Geweldloosheid heeft geen reden voor angst. Wie voor geweldloosheid kiest moet het vermogen om een offer van de hoogste graad te brengen, ontwikkelen, om zo vrij te zijn van angst.

Daarover denken ongetwijfeld de ongeveer honderd geweldloze activisten na, alszij zich in 1977 opgeven voor de Punt en Smilde.

In dat jaar kapen Zuidmolukse activisten een trein bij de Punt en bezetten zij een school in Smilde. Ds. Rob Kuilenburg vraagt aan Evert Huisman of hier actieve geweldloosheid in praktijk kan worden gebracht. Diens antwoord is een aktieplan, gemaakt in overleg met anderen. Uitgangspunten zijn dat de regering en de kapers ruim de tijd moeten krijgen om toe te groeien naar een geweldloze oplossing van de gijzelingsacties en dat het niet aangaat om gedurende die tijd een toevallige groep reizigers en schoolkinderen te laten opdraaien voor de gijzeling. De toevallig gegijzelden moesten worden vervangen door vrijwilligers. Ongeveer honderd mensen, waaronder Evert, zijn vrouw Wil en zijn jongste zoon Ruurd, zich bewust van de risico's, melden zich hiervoor aan en verklaren zich accoord met een voor het verblijf in de trein en in de school opgestelde gedragscode. Het plan komt niet tot uitvoering, omdat de autoriteiten in het crisiscentrum geen toestemming geven. Zij vinden plaatvervanging een belachtelijk idee.

In de gedragscode zijn noties uit het denken van Evert Huisman terug te vinden, bijvoorbeeld dat de kapers ook als gevangenen dienen te worden gezien, namelijk van hun eigen gewelddenken. De gedragscode schrijft voor de kapers niet te beschuldigen en nooit uit zelfverdediging aan te vallen.

Evert is over de weigering zeer teleurgesteld. De gijzeling kent een bloedige afloop: acht doden, zes kapers en twee gegijzelden. Hij kan niet begrijpen dat de regering gewelddadig ingrijpt, op voorstel van de ministers Van Agt en De Gaay Fortmann, die zoals hij schrijft 'zich Christenen noemen '.

Over een nieuw model van geweldloze aktie, een internationale vredesmacht, hoort Evert in India in 1980, in een ontmoeting met Narayan Desai, een zoon van een van de secretarissen van Gandhi, die Gandhi zelf nog goed gekend had. Dit idee krijgt een uitwerking in de oprichting van Peace Brigades International (PBI) in Canada in 1981 en een vervolg in de oprichting door Evert van een Nederlandse landengroep van PBI in 1988. PBI zendt internationaal samengestelde vredesteams uit naar landen, waar ernstige schendingen van mensenrechten plaats vinden. De belangrijkste taak van deze teams is het bieden van geweldloze, beschermende escorte aan mensenrechtenverdedigers, zoals advocaten, leidsters van vrouwenorganisaties, vakbondsleiders.

PBI-Nederland bestaat nu ruim twintig jaar en zendt sinds 1988 vele, vooral jonge vrijwilligers uit naar landen als Colombia, Guatemala en Indonesië. Uit vele verklaringen van mensenrechtenactivisten uit deze en andere landen blijkt dat de beschermende begeleiding van PBI echt werkt. Vaak laten zij weten dat zij hun werk zonder PBI-escorte niet hadden kunnen verrichten. Evert is van 1988 tot 2004 voorzitter en stuwende kracht van PBI-Nederland. Daarna draagt hij de voorzittershamer over aan Ronald van Witzenburg en is hij zelf nog enkele jaren bestuurslid.

In de loop van de jaren is Evert initiatiefnemer, stimulator, bestuurslid of voorzitter van allerlei stichtingen, stuurgroepen en commissies die zich bezighouden met het thema actieve geweldloosheid, waaronder de nu nog bestaande Stichting Voor Actieve Geweldloosheid (SVAG). Hiervan is hij de eerste voorzitter. De SVAG is momenteel bezig met de samenstelling van een handboek voor een vreedzamer, respectvoller en veiliger samenleving.

Over handboeken gesproken: Evert Huisman schrijft er twee: Van geweld bevrijd (1987) en Naar een cultuur van vrede en geweldloosheid (2003). Hij kan er niet goed tegen dat naar het laatste boek weinig vraag is en dat mensen liever boeken kochten die in zijn ogen onbelangrijk zijn. In dit boek komt hij tot de conclusie dat geweldloosheid eigenlijk geen goed woord is omdat het onvoldoende kracht uitstraalt en mensen geweldloosheid gemakkelijk vereenzelvigen met weerloosheid. Hij spreekt daarom, in navolging van Wim Robben, liever over geweldloze kracht, geestkracht. Het is de geest die kan overwinnen, niet het fysieke geweld. Geweldloze gedachten zijn op zich al krachten, ook als ze niet tot actie leiden.

In 2005 overlijdt Wil, de vrouw van Evert. In zijn autobiografie schrijft hij dat ze samen een gelukkig huwelijk hebben gehad. Het geheim: wij letten niet op de negatieve kanten van onze hun karakters, maar op de positieve. De stilte in huis na het overlijden van Wil en vermoedelijk ook het moeilijk afscheid kunnen nemen van het vredeswerk leiden ertoe dat Evert tot het laatste toe actief blijft. Kort voor zijn overlijden belt hij nog met Janne Poort van Eden van het Platform Vredescultuur over de agenda van de volgende vergadering. En in de nieuwsbrief van dit platform van van september wijst hij er nog weer eens op dat het ontwikkelen geweldloze kracht en een geweldloze levensstijl nodig zijn om te werken aan een vredescultuur.

Maar op hoge leeftijd heeft Evert ook nog andere interesses. Hij schaft zich een elektrische fiets aan om tochtjes te kunnen maken en hij wil Tibet nog bezoeken. Het komt er niet meer van.

In zijn autobiografie schrijft hij: Als ik naga wat ik allemaal gedaan heb en welke stichtingen ik (mede) heb opgericht, dan heb ik een voldaan gevoel. Niet dat ik zoveel bereikt heb, maar wel dat ik de goede weg heb gekozen.

Zijn zonen Gerritjan en Ruurd eren hem in hun toespraken op de afscheidsbijeenkomst, voorafgaand aan de crematie, maar verzwijgen zijn eigenzinnigheid niet. Het leven en vredeswerk van zijn vader overziende zegt Ruurd ook: alleen al door het mooie en belangrijke werk van PBI kom ik tot de conclusie dat mijn vader niet tevergeefs heeft geleefd.

Evert Adriaan Huisman werd geboren op 14 juli 1923 te Schoondijke. Hij overleed op 8 oktober 2009 te Zwolle.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden