Review

Evelyn Waugh: misantroop maar ook een gefrustreerd romanticus

Selina Hastings: Evelyn Waugh, a biography. Sinclair - Stevenson, London; imp. Nilsson & Lamm, 724 blz. - ¿ f65,60.

Dertig jaar na zijn overlijden houdt de Engelse schrijver en criticus Evelyn Waugh (1903-1966) de gemoederen nog steeds volop bezig. Daarvan getuigen niet alleen de vele studies die over zijn oeuvre verschijnen, maar ook de stijgende verkoopcijfers van zijn boeken. Het startschot voor deze posthume interesse werd in 1982 gegeven door de televisie-bewerking van 'Brideshead revisited', de roman uit 1945, die een miljoenenpubliek trok. En nu is er weer een nieuwe biografie, de derde sinds zijn te vroege dood.

Op het eerste gezicht zou het Waughs snobbisme fors hebben gestreeld, had hij geweten dat de dochter van de vijftiende graaf van Huntingdon zich nog eens aan het beschrijven van zijn leven zou zetten. Maar Lady Selina Hastings is te zeer een vakvrouw en daardoor te onafhankelijk in haar oordeel dan dat het resultaat van haar werk hem zou hebben bekoord.

Waarschijnlijk zouden alleen de kristalheldere stijl en de ingehouden humor van deze intelligent geschreven biografie vol nieuwe feiten Waughs goedkeuring hebben weggedragen, want stijl en humor vormden het fundament onder zijn eigen werk. Het beeld van zijn persoon dat op grond hiervan in de biografie oprijst, zou hem veel minder hebben aangesproken.

Ofschoon Hastings niet ontkent dat Waugh een reactionaire misantroop was die met kamikaze-achtig venijn zelfs sommige van zijn beste vrienden en grootste bewonderaars tegen zich in het harnas joeg, komt hij in haar studie toch allereerst naar voren als een gefrustreerde romanticus. Waugh was niet zozeer een boosaardige man, alswel een kinderlijke lastpak. Iemand die zeer hartelijk, diep bewogen en enorm geestig kon zijn, maar ook opzettelijk beledigend, erg haatdragend, ongelooflijk vooringenomen en stuitend arrogant. Uiterst wisselvallig van humeur was hij gevaarlijk onvoorspelbaar.

Toch bleven veel vrienden, vooral de vrouwen onder hen, Waugh tot zijn dood toe trouw. En dat waren bepaald niet de minsten: schrijfster Nancy Mitford, actrice Diana Manners en Anne Charteris, de vrouw van James Bondschrijver Ian Fleming. Kennelijk school er enige waarheid in Waughs verzuchting: “Ik moet ergens aardiger manieren hebben dan die welke de mensen mij doorgaans toeschrijven.”

Met een kille moeder, een excellerende broer en een vader die liever een dochter had gehad (vandaar Evelyn) groeide Waugh jr. op in een sfeer die de psychische bodem legde voor zijn latere snobbisme en drang tot uitblinken. Toch lagen in zijn ouderlijk huis ook de kiemen voor het schrijverschap; want aan boeken was er geen gebrek in de woning van uitgever en literatuurcriticus Arthur Waugh, de geaffecteerde vader met wie junior levenslang overhoop lag.

Het universitaire leven in Oxford verschafte de jonge Waugh de gelegenheid zich te ontworstelen aan het bourgeoismilieu van zijn ouderlijk huis en zich aan te sluiten bij dat deel van de natie waartoe hij tot zijn levenslange chagrijn niet qua geboorte behoorde: de adel. Homoseksuele affaires met jaargenoten als de mooie Alastair Graham, die later model zou staan voor de tragische Sebastian Flyte in Brideshead, hoorden bij het beeld van de rebellerende jongeling.

Alle cynisme ten spijt zocht Waugh al vroeg naar 'de ware religiositeit'. Dat laatste zou hem, kind uit een familie van anglicaanse geestelijken, later, in 1930, naar de rooms-katholieke kerk voeren, in Waughs ogen de hoedster van Gods absolute waarheid. Hij zou die kerk tot z'n dood toe trouw blijven, met een fundamentalistisch geloof dat later frontaal botste op de vernieuwingen van het Tweede Vaticaans Concilie. Hij kon die tot zijn groot verdriet niet accepteren. Het versterkte in hem de melancholie die de laatste jaren van zijn leven tot een lijdensweg maakten.

Overigens houdt Hastings zich verre van elk psychologisch gespeculeer met betrekking tot Waughs spirituele leven. Een verstandige opstelling met betrekking tot een man die, zijn dagboeken en autobiografie ten spijt, op dat punt even gesloten was als een oester. Aan de oppervlakte is alleen duidelijk dat zijn werk steeds sterker werd beïnvloed door zijn katholieke geloofsovertuiging en sociaal conservatisme.

Het heeft dat werk er in de loop der jaren inhoudelijk niet interessanter op gemaakt. Muntten romans als 'Decline and fall' (1928), 'Vile bodies' (1930) en 'A handful of dust' (1934) uit door de briljant satirische manier waarop een sceptisch beeld wordt getekend van de high society in de jaren '20 en '30, zijn latere boeken en literatuurkritieken ademen meer de weemoedige knorrigheid van een Tory op leeftijd.

In plaats van een dwingende aanklacht te richten op de hem omringende samenleving verviel Waugh na 1945 steeds meer in, van persoonlijk heimwee doortrokken, geweeklaag over al het naoorlogse verval: van de verfijnde levenskunsten, van de militaire tradities en van de oude adellijke katholieke geslachten. Gevolg was dat zijn boodschap steeds minder overkwam, al erkenden velen de sublieme manier waarop hij in artikelen en romans de Engelse taal bleef hanteren.

Een en ander leidde er toe dat tegen het einde van zijn leven Waughs aanvankelijk zeer aanzienlijke marktwaarde fors was gedaald. In de Verenigde Staten, maar ook in eigen land. De zwart-witte kijk op kerk en samenleving sprak niet aan.

Een collega waarmee Waugh vaak wordt vergeleken, is zijn geloofs-, land- en tijdgenoot Graham Greene. En inderdaad hadden beide vrienden op het eerste gezicht veel gemeen: hun diepe gehechtheid aan het rooms-katholieke geloof, de snelle neiging tot zich vervelen, hun liefde voor de fles, de rigoreuze manier waarop ze hun ware sentimenten voor de buitenwereld verborgen hielden, hun groot gevoel voor humor.

ün het feit dat ze allebei tijdens de oorlog het vaderland dienden, ver weg van het directe strijdtoneel. Greene bij de militaire inlichtingendienst, Waugh bij de commando's. Het heeft de laatste tot het einde van zijn leven dwars gezeten dat zijn enige directe vuurcontact met de vijand na enkele dagen eindigde met een smadelijke aftocht uit Kreta. Een landingspoging op de kust van Dakar ging zelfs helemaal niet door. In de tussen 1952 en 1961 verschenen trilogie 'The Sword of Honour' klinkt de bitterheid door over deze vernedering waarvoor Waugh persoonlijk geen schuld droeg.

Dat was wel het geval voor de keren dat hem een benoeming aan het front ontging. Tegenover ondergeschikten gedroeg kapitein Waugh zich zo arrogant dat soldaten onder zijn bevel veel eerder de neiging zouden hebben gehad op hem te schieten dan op de vijand. Overigens was Waughs gedrag tegenover collega-officieren en meerderen niet beter.

Selina Hastings, wier beschrijving van Waughs lotgevallen tijdens de oorlog een hoogtepunt van de biografie vormt, laat duidelijk zien dat de verschillen tussen Waugh en Greene minstens even groot waren als de overeenkomsten.

Greene's fascinatie voor de onderkant van de samenleving was Waugh geheel vreemd, evenals diens linkse sympathieën. Het maakt Greene in de ogen van Hastings daardoor de betere auteur, met meer psychologische en sociale diepgang.

Waughs ideaal was de Engelse klassenmaatschappij waar ieder zijn plaats kende en waar de hogere standen voor de lagere uitmaakten wat goed voor hen was. Zelf schuwde 'deze kleine bourgeoiskever' (uitspraak van Randolph Churchill, zoon van Winston) geen enkel middel om zich bij de sociale top in te likken. Lady Hasting geeft er opmerkelijke voorbeelden van.

Ook Greene's sensualiteit lag lichtjaren verwijderd van het seksleven van Waugh wiens eerste vrouw opmerkte dat hij in bed 'weinig presteerde'. Greene ging minstens even vaak naar het bordeel als naar de mis en hield er een tijdlang naast zijn wettige echtgenote nog twee minnaressen op na. Waugh daarentegen leidde, na wat jeugdvrijages en een mislukt huwelijk (niet zijn schuld), een voorbeeldig monogaam leven met Laura Herbert, kleindochter van de graaf van Caernarvon. Een vrome, koele, weinig opwindende vrouw.

Waugh was deugdzaam en wilde dat weten. Zo weigerde hij tijdens een diner naast de buitenechtelijke vriendin van filmproducent Alexander Korda te gaan zitten. Het was daarom een teken van grote vriendschap dat hij Greene's minnares Catherine Walston zelfs bij zich thuis ontving. Op zijn beurt moest Greene het met zijn eigen principes op een akkoordje gooien door bij die gelegenheid in black tie aan het diner te verschijnen. Dagelijkse usance in huize Waugh. Het zijn dit soort details die het lezen van het boek van Selina Hastings tot een extra genoegen maken. Zij strooit ze als krenten in een pap die ook voor kenners smaakvol is. Zoals haar weergave van de woorden waarmee Waugh een hem onwelgevallig boek publiekelijk neersabelde: “Om hem (de auteur) te zien knoeien met onze rijke, zo verfijnde taal staat gelijk aan de gruwelijke ervaring lijdzaam te moeten toezien hoe een chimpansee omspringt met een Sèvre-vaas.”

Zonder de donkere kanten van Waughs karakter goed te praten weet de Engelse biografe de achtergronden ervan overtuigend te schetsen. Hierdoor wekt zij naast begrip soms zelfs ronduit sympathie voor haar hoofdpersoon. En dat is bij een figuur als Evelyn Waugh bepaald geen geringe prestatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden