Euthanasiewet bijna perfect? Laat 'bijna' maar weg

interview | Toetsing Het is een voorrecht dat euthanasie in Nederland zo zorgvuldig is geregeld, vindt Willie Swildens. Ze stond als Kamerlid aan de wieg van de euthanasiewet en zag jarenlang toe op de toetsing van de euthanasiepraktijk.

Ze stond aan de basis van de euthanasiewet en zag er twaalf jaar lang op toe dat die zorgvuldig werd toegepast. Dit voorjaar zwaaide Willie Swildens-Rozendaal (71) af als voorzitter bij de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE). Zelden gaf de toezichthouder en mede-indiener van de euthanasiewet interviews. Vanuit haar pittoresk gelegen woning in het Noord-Hollandse Zuiderwoude blikt ze terug. Een zegen zal ze de euthanasiewet niet noemen, maar ze vindt het wel een voorrecht dat het in Nederland zo goed geregeld is. Uit het feit dat er al jaren geen arts meer is vervolgd, blijkt volgens haar dat de euthanasiepraktijk staat als een huis.

Voor de toetsing door de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie is het nodig dat een arts een euthanasie meldt. De commissies gaan af op zijn of haar eigen verslag. Is dat niet vreemd voor een potentieel strafbaar feit?

"De arts is erbij gebaat eerlijk te zijn. Euthanasie is inderdaad in principe een strafbaar feit. Maar de crux van de wet is dat de strafwaardigheid vervalt als de arts meldt en de commissie op grond van alle verstrekte informatie, waaronder het verslag van een tweede geraadpleegde arts, van oordeel is dat hij zich aan de zorgvuldigheidseisen van de wet heeft gehouden. Niet melden betekent dus dat een arts per definitie strafbaar is. Dat systeem werkt goed, want de meldingsbereidheid van euthanasie blijkt zeer groot."

Of artsen hebben het gevoel niets te hoeven vrezen. Sinds 2002 hebben de commissies slechts 79 keer geoordeeld dat een arts zich niet aan de regels hield. Ze zijn nog nooit vervolgd.

"Als artsen zich aan de regels houden, dan hebben ze niet zoveel te vrezen."

Eén van de redenen dat het OM nog nooit heeft vervolgd, is dat artsen altijd zeggen van hun fouten te leren.

"Dat laatste mag je ook hopen. Als ik lees dat het OM en de Inspectie een goed gesprek met een arts hebben gevoerd en dat die arts aangeeft ervan geleerd te hebben, dan neem ik aan dat het zo is. En de regionale toetsingscommissies kunnen dat ook zien bij een melding van dezelfde arts, als die opnieuw een euthanasie heeft uitgevoerd. Een gesprek met het OM of de Inspectie voor de Gezondheidszorg blijkt het gewenste effect te hebben."

Een voorbeeld uit een jaarverslag: een arts laat het dodelijke drankje bij zijn patiënt achter en vertrekt. Aanvankelijk verklaart hij dat zo weer te zullen doen. Pas tegenover de Inspectie toont hij berouw. Stel: een volgende keer verzwijgt hij het, dan komen de toetsingscommissies er nooit achter.

"Ik ga niet uit van de kwade opzet van mensen. Ik vind het belangrijk dat zo'n arts zegt te hebben geleerd van zijn fout. Dat is een belangrijk aspect van de toetsingspraktijk."

Is dit niet een te delicaat onderwerp om alleen maar te zeggen: het is goed als artsen van hun fouten leren?

"Als artsen fouten maken, dan is de bedoeling dat ze er zelf van leren, maar ook andere artsen die kennis van de oordelen nemen. Het systeem van melden, toetsen en publiceren van oordelen draagt bij aan een zorgvuldige én transparante euthanasiepraktijk, waarmee wij ons onderscheiden van andere landen."

Kan bij die tientallen besluiten van het OM om niet te vervolgen de vrees meespelen dat vervolging de meldingsbereid ondergraaft?

"Of dat voor het OM een beweegreden is, weet ik niet. Maar stel dat een arts zodanig 'de fout in is gegaan' dat het OM wél tot vervolging overgaat, dan zullen alle feiten en ook de overwegingen van de commissie en het OM bekend worden. Ik denk dat een zorgvuldig handelende arts dan zal denken: 'Dat zal mij niet overkomen'."

Heeft u bij één van die sepots weleens gedacht: 'Dat had van mij wel anders gemogen'?

"Bij veel van deze oordelen ging het om gebreken bij de uitvoering. Het betrof dan de toegediende middelen of doseringen; het risico dat de patiënt lijden ondervindt van de uitvoering moet immers worden voorkomen. Voor het OM zijn problemen rond de uitvoering in principe geen reden voor vervolging. Het is aan de Inspectie om te beoordelen of de euthanasie medisch zorgvuldig heeft plaatsgevonden. Tot op heden heeft dit nog niet tot vervolgstappen geleid."

Omdat dergelijke medicatiefouten nooit voor extra lijden hebben gezorgd?

"Wanneer een patiënt een te lage dosis van het middel krijgt dat voor het vereiste coma zorgt, dan zou hij de effecten van de spierverslapper kunnen merken en het stikken bijvoorbeeld bewust kunnen meemaken. Maar omdat de artsen altijd hebben verklaard dat deze patiënten rustig waren overleden, is dit door de IGZ tot op heden altijd met een gesprek afgedaan."

Over de voorwaarden 'uitzichtloos en ondraaglijk lijden' is binnen de toetsingscommissies 'vrijwel nooit' discussie, bleek een paar jaar geleden. "Als de meldend arts [...] het lijden al ondraaglijk vond, wie zijn wij dan om hier nog wat over te zeggen", zei een commissielid bij de evaluatie van de wet.

"Die opmerking getuigt van gepaste bescheidenheid. Wat de ene patiënt nog draaglijk vindt kan door de andere als ondraaglijk lijden worden ervaren. Daar moet de arts dan van overtuigd zijn, wat hij of zij, evenals de uitzichtloosheid van het lijden, voor de commissie aannemelijk moet maken. De commissies oordelen dan of de arts in redelijkheid tot die overtuiging kon komen. Dit leidt regelmatig tot discussie, waaraan leden van alle vijf commissies meedoen. Dat er vrijwel nooit discussie zou plaatsvinden klopt dus niet."

Hoe is dat dan in een rapport beland?

"Dat rapport is van enkele jaren geleden. De discussie over deze eisen wordt sindsdien wel steeds vaker gevoerd door de toename van het aantal meer complexe zaken."

U heeft werkelijk nooit verbaasd opgekeken van zo'n sepot?

"Nou, nee..."

Ook niet van het niet-vervolgen na de euthanasie op een vrouw met de ziekte van Huntington in 2011? De toetsingscommissie was niet overtuigd dat het verzoek weloverwogen was, het lijden ondraaglijk, zonder alternatieve oplossing. Verpleeghuisopname leek nog mogelijk.

"Het OM heeft de zaak anders beoordeeld dan de commissie, dat kan nu eenmaal."

Govert den Hartogh, oud-lid van zo'n commissie, meent dat het OM en de Inspectie zo het fundament van de euthanasiewet hebben ondergraven.

"Ik snap dat hij het prikkelend neerzet; Den Hartogh had eerder in vakblad Medisch Contact een uitvoerige toelichting op het oordeel van de commissie gegeven. Maar het ondergraven van de wet is wat mij betreft niet aan de orde. Het OM en de Inspectie moeten hun eigen afweging maken."

U was in 1998 als PvdA-kamerlid één van de mede-indieners van de euthanasiewet. Kon u wel een kritische toezichthouder zijn?

"Ja, volgens de CDA-bewindslieden Donner, Ross-van Dorp en Hirsch Ballin wel; die hebben mij benoemd en na zes jaar herbenoemd. En in de toetsingspraktijk blijkt het een voordeel als je uit eigen ervaring weet wat de wetgever heeft bedoeld."

Dat er nooit is vervolgd, ondermijnt dat het gezag van de commissies niet?

"Het is allemaal speculatie, maar stel dat artsen het om die reden minder nauw zouden gaan nemen met de regels, dan zullen de commissies dat uiteraard in hun oordelen tot uitdrukking brengen. Het valt niet uit te sluiten dat het OM of de Inpectie dan wel degelijk tot nadere actie overgaan."

Er is een lange lijst met 'gedoogde' misdragingen: verkeerde middelen, nalaten om alternatieven te bespreken, weigeren te rapporteren, afgaan op oude wilsverklaringen. Verpleeghuisarts Bert Keizer grapt weleens dat een arts welhaast iemand met geweld om het leven moet brengen, wil hij vervolgd worden.

"Hij kan daar grappen over maken, maar het is onze ervaring dat artsen het gewoon zorgvuldig doen."

Kan de praktijk zonder incidentele gerechtelijke toets, helemaal nu we ons met euthanasie bij dementie of psychiatrische problemen op nieuw terrein begeven?

"De regionale toetsingscommissies ontvangen inderdaad steeds meer van dit soort meldingen. Maar al in 1994 maakte de Hoge Raad in de zaak tegen psychiater Boudewijn Chabot, die hulp bij zelfdoding had verleend aan een vrouw met psychiatrische problemen, duidelijk dat zoiets mogelijk is. Met betrekking tot dementie is een belangrijk gegeven dat de schriftelijke wilsverklaring in de wet is opgenomen. De wetgever beoogde hiermee dat het verzoek kan worden gehonoreerd van mensen die niet meer wilsbekwaam zijn, maar dat voorheen wel waren. En de toetsingscommissies toetsen aan de wet, wetsgeschiedenis en jurisprudentie. Ik zou dus niet van nieuw terrein willen spreken."

Toch zorgde een documentaire over de Levenseindekliniek, met de 'huppakee weg' euthanasie van een dementerende mevrouw, onlangs voor commotie. Verbaasde u dat?

"Nee, ik was niet verbaasd. Ik weet dat de documentaire door integere journalisten gemaakt is. Achteraf bleek het ongelukkig dat in een vrije korte documentaire drie casussen verwerkt waren, zodat men geen goed beeld kreeg van het gehele besluitvormingsproces. Als je ziet dat iemand kort voor haar euthanasie nog naar een schaatswedstrijd gaat, dan is zoiets lastig te plaatsen. Als je daar onbevangen naar kijkt, kan ik me voorstellen dat het een schokeffect heeft."

Stel: u mocht nog iets aan de euthanasiewet veranderen, wat zou dat zijn?

"Ik denk achteraf gezien dat de wet prima in elkaar steekt. Dat zeg ik niet uit een soort chauvinisme. Maar dat blijkt uit de praktijk."

De wet is bijna perfect?

"Laat dat 'bijna' maar weg. Die wet functioneert goed. Artsen blijken vertrouwen te hebben in het systeem, want de meldingsbereidheid is hoog. En ze begrijpen wat er van hen wordt verwacht, zo blijkt uit het feit dat maar 0,1 procent niet conform de eisen handelt. Een zegen zal ik het niet noemen, maar een voorrecht vind ik het wel dat we het in Nederland op zo'n goede manier hebben geregeld."

Toetsing van euthanasie

Sinds de invoering van de euthanasiewet in 2002 is aan 43.196 personen euthanasie verleend, 2016 niet meegerekend.

Toetsing

Artsen dienen melding te maken van een niet-natuurlijk overlijden en een verslag naar één van de vijf Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE) te sturen. Deze commissies hebben sindsdien 79 keer geoordeeld dat een arts zich niet aan de regels heeft gehouden. Het is dan aan het Openbaar Ministerie (OM) en de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) om te beoordelen of zij verdere stappen ondernemen.

Berisping

Eén keer, in 2006, heeft een regionaal tuchtcollege na een oordeel van de commissies en een klacht van de Inspectie een arts berispt, omdat hij een verpleegkundige opdracht had gegeven zijn patiënt met morfine te laten overlijden.

Vervolging

Euthanasie heeft sinds de inwerkingtreding van de wet in 2002 nog nooit tot vervolging geleid, blijkt uit de jaarverslagen van de toetsingscommissies. Wel is één keer een voorwaardelijk sepot uitgesproken. Zou die arts in die periode nog eens in de fout gaan, dan dreigde vervolging. Dat gebeurde ook, maar omdat hij ten tijde van de tweede fout nog niet wist dat hij voor de eerste berispt zou worden, werd opnieuw voor een sepot onder voorwaarden gekozen.

Willie Swildens-Rozendaal (71)

Willie Swildens-Rozendaal was twaalf jaar voorzitter van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE) Noord-Holland. Sinds 2011 was ze tevens landelijk voorzitter van alle vijf commissies. Na haar tweede termijn is ze per 1 april opgevolgd door Jacob Kohnstamm. Van 1986 tot 2002 was ze onder meer justitiewoordvoerder van de PvdA in de Tweede Kamer. Samen met D66-kamerlid Roger van Boxtel en VVD-kamerlid Margreet Kamp was ze in 1998 één van de indieners van de euthanasiewetgeving, door de ministers Els Borst (D66) en Benk Korthals (VVD) overgenomen en op 1 april 2002 in werking getreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden