Euthanasie verandert polder in hellend vlak

Verandert onze euthanasiepraktijk de manier waarop we tegen leven en dood, en dus tegen mensen aankijken?Beeld Jörgen Caris

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Is euthanasie een recht? En verandert de euthanasiepraktijk sluipenderwijs ons denken over de menselijke natuur?

In het katern Letter & Geest van deze krant schreef een zoon eerder deze maand dat zijn moeder geen euthanasie kreeg omdat ze aan het dementeren was, en haar doodswens in demente staat niet herhaalde. Volgens de zoon, Walter Jansen, had moeder zelf voordat ze dement werd nadrukkelijk te kennen gegeven dat ze dementie nooit zou willen meemaken. Hij probeerde tevergeefs de artsen van haar wens te overtuigen.

Het essay maakte veel reacties los, enkele staan (ingekort) hieronder. Sommige lezers lijken euthanasie te zien als een recht. Anderen zien er een logische oplossing in van een maatschappelijk probleem (vergrijzing, dure gezondheidszorg).

Verandert onze euthanasiepraktijk de manier waarop we tegen leven en dood, en dus tegen mensen aankijken? Bevinden wij ons, wellicht zonder dat we het doorhebben, al lang op het zogenaamde 'hellende vlak' waarvoor tegenstanders van euthanasie altijd gewaarschuwd hebben? Een verschuiving waardoor de waarde van een mensenleven vermindert?

Marli Huijer, arts en filosoof, bijzonder hoogleraar in Rotterdam: "Daar ben ik niet bang voor. We mogen dan internationaal voorop lopen, toch veranderen wetgeving en praktijk slechts langzaam. En elke verandering, zoals momenteel de uitbreiding in de richting van dementerenden en mensen met psychiatrische aandoeningen, gaat met enorm veel debat gepaard, op alle niveaus, van artsen tot beleidsmakers en publiek. Dan denk ik: we leven echt in een democratie. Wij polderen ons een ongeluk. In de polder heb je geen hellende vlakken."

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven: "Dat lijkt een mooi beeld, maar het klopt niet: de polder is in mijn ogen eerder één groot hellend vlak. In de echte polder loopt het land af naar het water, in de samenlevingspolder glijden we geleidelijk allemaal af naar een nietszeggende middelmaat. Kijk naar toetsingscommissies die bijna geen twijfel blijken te willen toelaten. Kijk naar de afwijzing van toetsing door de rechter. In plaats van de polder zouden we wel wat meer arena kunnen gebruiken, waarin gestreden wordt."

Huijer: "Waar zou je over willen strijden? Ik denk dat we buitengewoon tevreden kunnen zijn met de mogelijkheden die wij hebben om zelf te zorgen dat we een goede dood zullen hebben. De noodzaak daartoe is de afgelopen eeuw ontstaan door enorm gegroeide welvaart en sterk verbeterde medische technieken. Het gevolg is een steeds langer leven, met een steeds langere ouderdom. Inclusief mogelijk ernstige gebreken, zoals het totale verlies van je persoonlijkheid. En we blijven maar behandelingen verzinnen om die levens nog langer te maken.

 
In plaats van de polder zouden we wel wat meer arena kunnen gebruiken, waarin gestreden wordt

"Moeten wij nu, met al onze levensverlengende technieken, nog streven naar een zogenaamd 'natuurlijk levenseinde'? Nee. Alles, die hele levensverlenging is artificieel. Niet-natuurlijk. En dus moeten wij allemaal bewust denken over de vraag: wat is voor mij een goede manier van sterven? Uiteraard moet bij elke euthanasie de grootst mogelijke zorgvuldigheid worden betracht. Het feit dat verschillende artsen de moeder van Walter Jansen geen euthanasie wilden verlenen, is een voorbeeld van die zorgvuldigheid."

Van Tongeren: "De motieven van Walter Jansen zijn mij niet bekend. Hij zal het wel goed bedoelen en denken dat hij de wens van zijn moeder gehoorzaamt. In hoeverre hij zelf van een probleem verlost wil of wilde zijn, daar kunnen we slechts naar gissen. Mogelijk weet hij dat ook zelf niet. Het is heel moeilijk om je eigen werkelijke motieven te kennen.

"Ook 'de samenleving' zal niet hardop zeggen dat ze van het probleem en de kosten van te veel ouderen af wil. In hoeverre dat wel degelijk een rol speelt, blijft opnieuw gissen.

"Des te gevaarlijker zijn de motieven die wél hardop geformuleerd worden. In deze casus blijken veel mensen het vanzelfsprekend te vinden dat iemands wens wordt gehoorzaamd: ik wil iets, en dus moet het mij worden toegestaan. Zo verschijnt ook de gedachte van een recht op euthanasie. Daarachter schuilt de gedachte dat dit een volstrekt redelijke en zinnige wens is. Die gedachte is een misvatting. De wens om te sterven is per definitie een misvatting. Alles wat we willen, kunnen we slechts willen op grond van het categorische verlangen om te leven. Dat categorische verlangen is niet van de orde van een voorkeur, die we zouden kunnen inwisselen voor een andere - het is er altijd al als we iets willen. Geen pijn willen bijvoorbeeld, vooronderstelt het verlangen om te leven. Het categorische verlangen kan zich alleen wel terugtrekken, dan willen we niets meer. Helemaal dwaas wordt het als zoon Walter probeert te bewijzen (met een filmpje of met een test) dat zijn moeder - anders dan ze zelf zegt - dood wil."

Huijer: "Ik zou niet weten wat daar dwaas aan is. Complex, dat wel. Dat zit hem in het begrip ondraaglijk lijden - één van de belangrijkste voorwaarden bij euthanasie. Het is onvermijdelijk dat het begrip 'ondraaglijk' cultureel en maatschappelijk bepaald is. Wij kunnen het lijden minder verdragen, omdat er minder van is. Onze tolerantiegrens voor lijden is omlaag gegaan. In het verhaal van Walter Jansen en zijn moeder is het nog extra gecompliceerd omdat hij voor zijn moeder iets wil aantonen over dat lijden.

 
De wens om te sterven is per definitie een misvatting. Alles wat we willen, kunnen we slechts willen op grond van het categorische verlangen om te leven

"Maar hoe ingewikkeld ook, dit alles verandert voor mij niets aan het feit dat euthanasie erbij hoort in onze hoogtechnologische samenleving. Bij ons is een dood, een enkele uitzondering daargelaten, per definitie een maakbare dood. Ook mensen die voor palliatieve zorg pleiten (een combinatie van pijnbestrijding en het stoppen van levensverlengende medicatie), blijven binnen het domein van de maakbare dood."

Van Tongeren: "Het is onze tragiek dat we onvermijdelijk in ons leven en sterven ingrijpen. Overigens is niet alles daaraan tragiek: voor een deel is het een stommiteit die we zouden moeten corrigeren. Het is eigenlijk een schandaal dat we nog steeds investeren in onderzoek dat mensen nog ouder moet laten worden. Maar ook in die door onze medische technologie veroorzaakte tragische conditie kunnen we wel nog steeds op een zinvolle manier over een natuurlijke dood spreken. Er is nog altijd een wezenlijk verschil tussen stoppen met kunstmatig in leven houden en actief iemand dood maken. Wanneer ons ingrijpen gericht is op pijnbestrijding, troost, verzorging, doen we ook van alles, maar zonder ons 'doen' in de plaats te laten komen van het 'laten' dat bij sterven hoort."

Online lezersreacties op het essay van Walter Jansen, 'Barmhartige arts gezocht', Letter & Geest, 8 februari 2014
Euthanasie is de reactie van het collectief (de samenleving) op een last die te groot wordt. Er komen te veel in economische zin nutteloze mensen, die een grote druk op de overheidsfinanciën leggen. Het heeft natuurlijk geen pas om deze groep mensen van overheidswege om te laten brengen. Daarom gaan zij daar zelf voor zorgen. De mensen zullen in toenemende mate hun leven als beëindigd willen zien als ze onvoldoende 'kwaliteit' ervaren. Bovendien willen ze anderen niet tot last zijn.
Jan1, 09-02-2014

Dit noemt men mensenrechten en democratie. Zelfs je eigen wil om levensbeëindiging, daar wordt grof overheen gewalst. De laatste wens van een individu totaal negeren. Schandelijk respectloos.
Wimistry, 09-02-2014

Ongelofelijk triest voor zijn moeder, vader en Walter zelf. Waar halen ze het recht vandaan de beslissing van deze vrouw terug te draaien? Als je dement bent, kun je die beslissing niet meer nemen. Als je bedenkt dat er door de grijze golf steeds meer mensen dement zullen worden en dat zij steeds langer blijven leven, zal het voor veel mensen triest worden.
mara5, 09-02-2014

 
Bij ons is een dood, een enkele uitzondering daargelaten, per definitie een maakbare dood
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden