NaschriftEusebio Leal Spengler (1942-2020)

Eusebio Leal Spengler (1942-2020): de Cubaan die Havana redde

Eusebio Leal Spengler in het stadsmuseum in Havana, in 2018.  Beeld AP
Eusebio Leal Spengler in het stadsmuseum in Havana, in 2018.Beeld AP

Onlangs overleed Eusebio Leal Spengler, de stadshistoricus van Havana die van het herstel van de koloniale architectuur zijn levenswerk maakte.

“Ik zou nog een leven nodig hebben om aan het einde daarvan mijn droom verwezenlijkt te zien”, zei Eusebio Leal Spengler toen de verslaggever hem eind jaren negentig interviewde. Hij was toen al vijftien jaar Historiador de la Ciudad van Havana, een functie die meer weg had van een schaduwburgemeester dan van een stadshistoricus. Zijn droom was het totale herstel van Havana’s koloniale architectuur die de stad ooit de benaming ‘Parel van de Cariben’ gaf, een monsterklus die zijn levenswerk werd. In bijna drie decennia bouwde deze internationaal gelauwerde visionair een zieltogend centrum vol krotten om tot een van de belangrijkste toeristische attracties van Latijns-Amerika.

Wie Havana kent, weet wat dat betekent. Eeuwenlange geseling door het zoute zeeklimaat en gebrek aan onderhoud maken – nog altijd – van grote delen van de stad een ruïne waaraan vaak alleen nog is te zien hoe elegant zij ooit was. Robuuste koloniale gebouwen staan er afgebladderd bij, met afgevallen luiken, levensgevaarlijke balustrades en uitgewoond door kinderrijke, arme families. Geld voor onderhoud is er niet, cement en verf zijn schaars. Regelmatig bezwijkt een kolos, waarna de bevolking uit het puin stenen en balken rooft voor reparaties elders.

Leal (1942), geboren en getogen Habanero en gepromoveerd historicus aan de Universiteit van Havana, was al jong begaan met het verval van zijn stad. Als puber verslond hij boeken over geschiedenis en architectuur, om enkele jaren later voor een bulldozer te gaan liggen om te voorkomen dat de laatste houten kasseien uit de koloniale tijd zouden worden geasfalteerd. In de jaren zeventig en tachtig bestudeerde hij in Italië het herstel van historische stadscentra en deed, inmiddels benoemd tot Historiador, ervaring op met de restauratie van enkele emblematische monumenten.

De oplossing kwam door het openstellen van de grenzen voor buitenlandse toeristen

Het voortdurende gebrek aan geld – voedsel, zorg en onderwijs hadden voorrang in communistisch Cuba – kreeg in de jaren negentig onverwacht een oplossing. Cuba, economisch zwaar getroffen door de weggevallen steun uit de voormalige Sovjet-Unie, besloot de grenzen te openen voor buitenlandse toeristen. Fidel Castro gaf Leal verregaande vrijheden om met geld uit die sector het inmiddels door Unesco erkende werelderfgoed te redden.

Het concept was simpel, maar voor Cubaanse begrippen ook gewaagd. Leal mocht middels een commercieel bedrijf, Habaguanex, gebouwen herstellen en ter beschikking stellen van hotels en restaurants, en vervolgens belasting heffen die weer deviezen opleverden voor de restauratie van andere monumenten. Middels deze autofinanciering herstelde Leal eerst de met galerijen omzoomde pleinen, barokke paleizen en de kathedraal, en vervolgens de omringende historische straten. De eerste tien jaar werden 300 gebouwen gerenoveerd, ongeveer een derde van de oude binnenstad.

Dat alles gebeurde ondanks economische crises en niet te vergeten de partijbureaucratie. Orthodoxe communisten gruwelden van Leals ongekende autonomie (voor Cubaanse begrippen) en zijn onvervalste kapitalistische werkwijze. Daarbij was Leal belijdend katholiek, niet per se een garantie voor aanzien in de Communistische Partij. Weliswaar trad hij in 1991 als lid van het Centraal Comité definitief toe tot de politieke elite, maar hij werd daar vooral bekend dankzij zijn dissidente standpunten. 

Daar stond tegenover dat hij met lezingen op Amerikaanse universiteiten, interviews in de wereldpers en rondleidingen voor buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders uitgroeide tot de ideale ambassadeur voor het internationaal geïsoleerde regime. Een reputatie die in 2012 overigens een flinke dreun kreeg door een corruptieschandaal.

Een onvervulde droom

Leal stond bekend als erudiet, schrijver en liefhebber van poëzie en is een van de meest onderscheiden Cubanen aller tijden. President Miguel Díaz-Canel noemde hem de ‘Cubaan die Havana redde’, al had die redding ook keerzijden. Veel bewoners mochten na renovatie niet terug in hun woningen, om plaats te maken voor trendy boetieks en luxe toeristenhotels. Pijnlijk is ook het contrast tussen de blinkende pleinen waar westerse toeristen flaneren en consumeren, en de extreme armoede enkele blokken verderop, waar Cubanen in uitgewoonde ruïnes moeten rondkomen van 20 dollar per maand.

Leal was daar zelf graag nog aan toegekomen, ware hij niet getroffen door de schildklierkanker die hem na een lange strijd velde, 77 jaar oud, met voor zich een onvervulde droom.

Eusebio Leal Spengler werd geboren op 11 september 1942 in Havana en overleed daar op 31 juli 2020.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Lees ook: 

Reizen door Cuba is bijzonder, prachtig en bij vlagen frustrerend

Drie Spaans sprekende Nederlandse zussen, twintigers, reizen naar Cuba en weten de resorts - én de mannen - te omzeilen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden