Europeses Unie / Europa worstelt met Amerikaans leiderschap

Een jaar geleden, na de aanslagen van 11 september, stond de Europese Unie als één blok achter de Amerikaanse regering en haar strijd tegen het terrorisme. Maar de vele meningsverschillen over wederzijdse handelsbelangen en opvattingen over veiligheid zijn blijven bestaan. En nu Washington ook het strafhof probeert de ondermijnen, zoekt de EU bij gebrek aan leiderschap vertwijfeld naar een antwoord.

,,Ik zou me diep beledigd voelen'', zegt Lotte Leicht. De woordvoerster van Human Rights Watch in Brussel kan er met haar verstand niet bij dat de Europese Unie niet krachtig reageert tegen de Amerikaanse pogingen om het Internationaal Strafhof (ICC) te doen wankelen.

,,In feite zegt Washington: 'Wij vertrouwen jullie Europeanen niet. Jullie willen Amerikaanse onderdanen vervolgen omdat ze oorlogsmisdaden hebben gepleegd'. Dat is toch onvoorstelbaar'', reageert Leicht.

De mensenrechtenorganisatie probeert met haar lobbycampagne de EU er van te overtuigen vast te houden aan de beginselen van het strafhof. Lotte Leich: ,,De Amerikanen doen net alsof de lidstaten van het strafhof hocus-pocus landen zijn, die het niet zo nauw nemen met de wetgeving. Waren dat niet dezelfde landen, waarvan de Verenigde Staten verwachtten en eisten dat ze na 11 september samen met hen de strijd aangingen tegen het terrorisme?''

Washington speelt volgens Leicht een gemeen politiek spel door landen individueel te benaderen en te laten verklaren dat zij geen Amerikaanse onderdanen aan het strafhof zullen overdragen. Juridisch is er volgens haar geen speld tussen te krijgen. Het statuut waarop het ICC is gebaseerd, is glashelder, zegt zij. Het kan niet, zoals de Amerikanen willen bereiken en de Britten nu zelfs denken, dat bepaalde groepen mensen, ambtenaren bijvoorbeeld, worden uitgezonderd van vervolging, aldus Leicht.

,,Ik weet wel dat politiek alles mogelijk is. Maar dit is een juridisch verhaal. Ik begrijp eerlijk gezegd niet waarom de Europese Unie zo aardig doet. Ik had gehoopt en verwacht dat de EU afgelopen weekeinde, op de vergadering van de ministers van buitenlandse zaken in Denemarken, duidelijk stelling zou nemen tegen de VS. Maar dat is helaas niet gebeurd.''

Waarom eigenlijk niet? Het getouwtrek rond het strafhof speelt nu al enkele weken. En al die tijd probeerde de Europese Unie de zaak niet op de spits te drijven. Europa is niet gebaat bij een zoveelste ruzie met Washington. Dat is begrijpelijk, maar in dit bijzondere geval ook betreurenswaardig. De EU heeft geknokt voor het strafhof, dat nu ondermijnd dreigt te worden door het Amerikaanse optreden en de twijfelachtige reacties in de EU.

Lange tijd was het ICC het paradepaardje van de Europese diplomatie. Vorige week bleek ineens dat Silvio Berlusconi bereid was om alle Amerikaanse staatsburgers complete immuniteit te geven.

EU-voorzitter Denemarken probeert met alle middelen een verdere escalatie tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten te vermijden. De Denen hechten veel belang aan een goede Atlantische verstandhouding en kunnen daarbij rekenen op de volle steun van Britten en Italianen.

En waar is de zovaak geroemde as Parijs-Berlijn? Nergens. De nieuwe Franse regering is bezig om eerst in het binnenland haar verkiezingsbeloftes waar te maken, voordat Europa weer aan bod komt. Het enige dat de Franse premier Raffarin zich na zijn vakantie liet ontvallen, is dat het Europees landbouwbeleid voor 2006 niet mag worden hervormd.

Europa zal tot na de Duitse verkiezingen moeten wachten, voordat Berlijn zich weer met Europa gaat bemoeien. En zelfs dat is de vraag, want zowel Frankrijk als Duitsland hebben grote economisch zorgen.

Kortom, de verdeeldheid is groot binnen de Europese Unie, die na 11 september vorig jaar even dacht dat het werkelijk iets voorstelde in de wereld. Maar toen namen de Amerikanen het voortouw tegen de terroristen en was de diplomatieke rol van de EU uitgespeeld. Europa kan niet op tegen het Amerikaanse leiderschap.

Ook als het gaat om het Midden-Oosten beseft de EU dat het vooral van de Amerikanen afhangt in hoeverre daar successen worden geboekt.

Afgelopen weekeinde kreeg EU-voorzitter Denemarken binnen eigen rangen de steun voor een nieuw vredesinitiatief. Maar meteen bleek ook dat het weinig meer was dan een compilatie van de voorstellen die eerder door Washington en Jeruzalem zijn gedaan.

De EU worstelt met zichzelf en dat geeft de Amerikanen nog meer speelruimte. Dat blijkt ook in de Europese discussie over de legitimiteit van een Amerikaanse aanval tegen Irak. De Europese Unie wil dat de de VN-wapeninspecteurs opnieuw Irak binnen mogen. Maar wat er moet gebeuren als Saddam Hoessein dat blijft weigeren, daar komen de 'Vijftien' niet uit.

De enige die tégen een oorlog is en daar afgelopen weekeinde ook voor uit kwam, is Joschka Fischer. Maar de Duitse minister van buitenlandse zaken zegt dat niet zomaar. Drie weken voor de Duitse verkiezingen zou hij wel stom zijn om voor zijn groene achterban te gaan verklaren dat hij vóór een oorlog is.

Maar het is niet allemaal kommer en kwel. Afgelopen vrijdag was er zowaar steun van de Wereldhandelsorganisatie WTO voor de EU in een handelsgeschil met de VS. De Europese Unie mag van de WTO voor een bedrag van 4 miljard euro per jaar handelssancties nemen tegen de Verenigde Staten. De straf is een compensatie voor Europese bedrijven die schade ondervinden van illegale belastingvoordelen voor exporterende Amerikaanse bedrijven.

Maar Europa heeft laten weten voorlopig af te zien van sancties. Waarschijnlijk om de relaties niet nóg gecompliceerder te maken. Maar misschien ook omdat Europa eigenlijk veel te aardig is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden