Europese top / Uitbreiding EU is morele plicht

De uitbreiding van de EU, waarover de komende dagen op de Europese top in Kopenhagen definitief wordt besloten, is een historische kans. Nooit eerder heeft de EU tien nieuwe landen ineens opgenomen. En niemand had in 1989, na de val van de Muur, kunnen vermoeden dat de eenwording van Europa zo snel zou verlopen.

KOPENHAGEN - De beroemde foto met Conrad Schumann zegt alles. De 19-jarige Oost-Duitse grenswacht sprong op 15 augustus 1961 over het prikkeldraad van de Muur-in-wording. De zwart-wit opname staat, nog altijd, symbool voor vrijheid, moed en vastberadenheid. En hoewel het uiteindelijk slecht afliep met Conrad -hij pleegde in 1998 zelfmoord- werd hij een voorbeeld voor anderen. Het duurde na zijn vlucht nog 28 jaar voordat de Muur werd afgebroken en het verlangen naar vrijheid van miljoenen andere Oost-Europese burgers werd beloond.

Nog steeds worstelt dit deel van het oude continent om de schandvlekken uit het verleden weg te werken. De toetreding tot de Europese Unie van zeven Oost-Europese landen plus Slovenië, Cyprus en Malta, is een volgende belangrijke stap; een moeilijk proces dat al veel opofferingen heeft gevraagd en verdere hervormingen noodzakelijk maakt.

Voor de huidige vijftien landen van de EU is de uitbreiding nodig om welvaart en stabiliteit met de buren te delen en om aan een morele plicht te voldoen. De uitbreiding zal volgens Romano Prodi, de voorzitter van de Europese Commissie, de EU internationaal sterker maken. ,,Haar handels- en milieubeleid zal meer gewicht in schaal leggen, de EU zal beter in staat zijn de mensenrechten te verbeteren en de kloof tussen Noord en Zuid te dichten.'' Maar de toetreding van nieuwe lidstaten zal ook economische voordelen opleveren, zowel voor de oude als de nieuwe lidstaten. De interne markt groeit met 75 miljoen mensen tot ongeveer 453 miljoen. Dat is meer dan de VS, Canada en Mexico samen.

In de aanloop naar de top in Kopenhagen, die vanavond begint, hebben de kandidaat-landen bewezen dat er met hen niet te spotten valt. Het blijken stuk voor stuk harde onderhandelaars, die in de eindfase knokken voor elke cent extra. De Poolse minister van buitenlandse zaken Wlodzimicrz Cimoszewicz liet eerder deze week in het midden hoeveel shirts hij in zijn koffer meeneemt. ,,Een voor elke dag'', zei hij. De onderhandelingen kunnen uitlopen, desnoods tot ver in het weekeinde. ,,Maar er zijn overal winkels waar je een schoon hemd kunt kopen.''

De kandidaatlanden hebben de afgelopen tien jaar enorme inspanningen gedaan en zijn nu niet van plan zich met een kluitje in het riet te laten sturen. De EU heeft op de top van Brussel eind oktober zo'n 40 miljard vrijgemaakt voor de uitbreiding tot 2006. Zo krijgen de nieuwe landen per hoofd van de bevolking circa 170 euro. Maar de kandidaat-landen weten dat de EU nog wat in reserve heeft. Bovendien mort de achterban, zijn de boeren niet tevreden en willen alle kandidaten op dezelfde manier worden behandeld.

De burgers van de huidige vijftien EU-landen zijn gemiddeld genomen wel vóór de uitbreiding. Toch dacht enkele maanden geleden nog 75 procent van hen dat het opnemen van nieuwe landen ook leidt tot meer drugshandel, illegaliteit en werkloosheid.

Niemand twijfelt eraan dat de leiders van de EU dit historische moment zullen grijpen. De uitbreiding is een feit, dat was ze al toen in 1997 besloten werd onderhandelingen te beginnen. Aanvankelijk met vijf landen, later met twaalf, waarvan er nu tien (Estland, Letland, Litouwen, Polen, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Slovenië, Malta en Cyprus) toetreden. Het proces was onomkeerbaar, zij het dat over de lengte van de onderhandelingen geen zinnig woord was te zeggen.

Commissievoorzitter Prodi ziet de uitbreiding als een ethisch politieke kwestie. ,,Het gaat hier niet om hereniging, maar om eenwording, want dit nieuwe Europa heeft nog nooit bestaan. Daarom is dit project ook zo bijzonder. De EU is een Europa van minderheden, want niemand is uiteindelijk de baas.''

Na Kopenhagen volgt een langdurig ratificatieproces met referenda in de nieuwe lidstaten. De uiteindelijke toetreding op 1 mei 2004 valt vrijwel samen met de Europese verkiezingen die dan een maand later plaatsvinden. Daarna volgt nog het lange proces om de landen daadwerkelijk te integreren. Ook met de hervormingen van de Europese instellingen zal dan langzaam een begin worden gemaakt.

Dat is noodzakelijk om Europa in de toekomst te laten functioneren. De Europese Unie is gegroeid van een club van zes landen naar een met vijftien. De komende jaren worden het er 25, in 2007 worden ook Roemenië en Bulgarije lid. En later wellicht Turkije, dat de onderhandelingen nog moet starten en vurig hoopt dat vanavond over een datum daarvoor wordt besloten.

De toekomst van de Europese Unie is dan ook ongewis. De oorspronkelijke zes lidstaten van de huidige Europese Unie lagen geografisch dicht bij elkaar. Ze hadden de wil politiek en economisch samen te werken, ook al waren er fundamentele meningsverschillen. Die saamhorigheid is nu met vijftien soms al ver te zoeken, laat staan met een unie straks van 27 of 28 lidstaten. De belangen van Spanje en Griekenland zijn niet te vergelijken met die van Tsjechië of Slovenië.

Zolang unanimiteit op bepaalde terreinen vereist blijft, zal het steeds moeilijker worden besluiten te nemen. De instrumenten die zijn ontwikkeld op de topontmoetingen in Amsterdam en Nice, bieden mogelijkheden om coalities te vormen van landen. Maar daar wordt niet of nauwelijks gebruik van gemaakt. De huidige EU streeft doorgaans naar consensus. Maar dat wordt straks een ondenkbare opgave. Nu de uitbreiding een gegeven is, ligt de uitdaging erin om de unie slagvaardiger te maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden