Interview

‘Europeanen staat duistere tijd te wachten’

Portret van James Kirchick. Beeld Patrick Post

James Kirchick, auteur van ‘Het einde van Europa’: ‘Ja, ik ben pessimistisch. Maar als pessimist heb je het voordeel dat je gelukkig wordt als je ernaast zit met je voorspelling.’

Nog niet zo heel lang geleden waren er vooraanstaande Amerikaanse historici en politicologen die met een jaloerse ondertoon Europa de hemel in prezen. Dat oude continent dat in twee wereldoorlogen zo veel verschrikkingen had meegemaakt, beleefde economische voorspoed. Elkaar op leven en dood bevochten, nu voorbeeldig samen in de Europese Unie. Daar staken de Verenigde Staten bleekjes bij af, de EU kon weleens de nieuwe supermacht worden. Na de Amerikaanse droom was de Europese droom aangebroken, schreef econoom en politiek adviseur Jeremy Rifkin in 2004.

Nu, anno 2017, komen er heel andere geluiden uit de VS. Neem de titel van het nieuwste boek van de journalist en publicist James Kirchick, dat deze week in een Nederlandse vertaling is verschenen: ‘Het einde van Europa’. Europa zit economisch, politiek en sociaal in de problemen, de EU dreigt op een fiasco uit te draaien.

Het is een opmerkelijke visie van een neoconservatief die - anders dan president Trump - de teloorgang van de Europese Unie betreurt. Kirchick: “Ik vond Rifkin en anderen destijds erg rooskleurig, op het naïeve af. Maar de sfeer was inderdaad een stuk optimistischer dan nu. In Amerika dachten we dat Europa met de val van de Berlijnse Muur zijn demonen eindelijk had overwonnen, dat de veiligheidssituatie stabiel was, dat de Russen geen probleem meer vormden, dat ook de Oost-Europese landen democratie accepteerden, en dat de sterke economische groei permanent was. Maar het omgekeerde is gebeurd: de Russen zijn terug, de democratie staat in landen als Hongarije en Polen onder druk, de economische groei valt tegen.”

Tekst loopt door onder afbeelding

Archiefbeeld van Francois Mitterand, die net verkozen is tot president van Frankrijk, en en zijn vrouw Danielle in mei 1981. Beeld AFP

U schrijft dat u heimwee hebt naar sterke leiders als Margaret Thatcher, François Mitterrand en Helmut Kohl. Van de huidige generatie bent u niet zo onder de indruk.

“Met uitzondering van Angela Merkel, zij steekt met kop en schouders boven iedereen uit. Ik bewonder haar, al ben ik het met haar aanpak van de vluchtelingencrisis niet eens. Maar haar motieven zijn zuiver. Zij is een van de weinige leiders die de waarden van Europa begrijpen en beseffen dat die verdedigd moeten worden. Merkel is opgegroeid in Oost-Duitsland en weet dus wat het is om onder een dictatuur te leven. Thatcher, Mitterrand en Kohl hadden de Tweede Wereldoorlog meegemaakt. De huidige leiders hebben die ervaring niet, en dat is te merken.”

Wij Europeanen hebben heimwee naar Barack Obama.

“Ik was geen fan van hem. Maar nu Donald Trump president is, bespeur ik die heimwee ook. Dat had ik nooit van mezelf gedacht. Ik ben conservatief maar heb op Hillary Clinton gestemd. Zij zou een veel betere president zijn geweest, ook beter dan Obama. Een hoop internationale problemen waarmee we vandaag de dag nog te kampen hebben, zijn aan hem toe te schrijven. Op dat punt was Obama zwak.”

Wat is in uw ogen de grootste bedreiging voor de EU?

“Het populisme. Dat zie je aan de Brexit, aan de sterke positie van Marine Le Pen in Frankrijk, de opmars van Alternative für Deutschland, en de winst van Geert Wilders bij jullie in Nederland. Maar gevaarlijk zijn evenzeer de pogingen van Rusland om op dat populisme in te spelen en de politiek in het Westen te beïnvloeden, zowel in de VS als in Europa. Dat gebeurt via het hacken van computers en het verspreiden van desinformatie. Ik zie in Duitsland een gerichte poging van de Russen om de positie van bondskanselier Merkel te ondermijnen. En het gebeurt ook in Frankrijk.”

Het beste argument voor meer Europese integratie, schrijft u, is dat het alternatief zo veel erger is.

“Er zijn door de eeuwen heen veel pogingen gedaan om Europa te besturen. Napoleon heeft het geprobeerd met zijn keizerrijk, dat is niet gelukt, Hitler had zo zijn ideeën, dat heeft ook niet goed uitgepakt. Jullie hebben eeuwen bloedvergieten gekend met talloze oorlogen. En nu is er een project dat al zeventig jaar vrede en voorspoed heeft gebracht. Als Amerikaan heb ik niet te dicteren hoe ver die Europese integratie moet gaan, maar ik hoop dat die niet verbrokkelt. Europa ligt me na aan het hart. Ik heb er gewoond, gewerkt en gereisd, met heel veel plezier. Europeanen en Amerikanen hebben veel gemeen, heb ik in al die jaren gemerkt. De trans-Atlantische band is cruciaal voor de vrije, liberale wereld. Helaas staat die onder druk.”

U bent beducht voor de Brexit. Wordt het een ramp?

“Ik zie niet hoe het goed kan uitpakken, voor de Britten zelf noch voor de rest van Europa. Het is heel erg kortzichtig. Voor de economie van Groot-Brittannië is het nadelig, en ook voor de politieke stabiliteit. Kijk naar de positie van Schotland, dat nu weer een referendum over de onafhankelijkheid overweegt. En de Brexit kan het hele vredesproces in Noord-Ierland opblazen. Ik ben er erg pessimistisch over. Voor de Europese Unie bestaat het risico dat het een Frans-Duits instituut wordt, zonder de Atlantische kijk van Groot-Brittannië, waar Nederland van oudsher dichtbij staat.”

Trump moedigt andere lidstaten aan het voorbeeld van Groot-Brittannië te volgen en ook uit de EU te stappen.

“Dat is een radicale breuk met het beleid van alle Amerikaanse presidenten sinds de Tweede Wereldoorlog, Republikeins of Democraat. Van Truman tot Reagan, van Nixon tot Obama, ze steunden allemaal een verenigd Europa. Nu hebben we een president die exact het omgekeerde bepleit, die juicht bij Europese desintegratie. Heel kortzichtig, en ook niet in het belang van de Verenigde Staten. Dit land heeft een hoop bloed vergoten om de oorlogen op het Europese continent te stoppen. De VS hebben het in de Koude Oorlog tegen de Sovjet-Unie beschermd. We hebben als Amerikanen veel in het Europese project geïnvesteerd. En dan is het toch wel heel zorgwekkend om een president te zien die voor die geschiedenis geen waardering heeft.”

Is hij dan zo dom?

“Hij is erg onwetend. Ik denk niet dat-ie ooit een boek heeft gelezen, en dat meen ik serieus. Hij heeft provinciaalse vooroordelen over Europa, dat in zijn ogen een continent is van sociaal-democratische slappelingen die te veel geld uitgeven aan sociale programma’s en dat overlopen wordt door moslims. En dan heeft hij ook nog die perverse wens om bevriend te raken met de Russen. Het is ongehoord om een Amerikaanse president te zien die zo vijandig jegens Europa is - tegen bondskanselier Merkel - en zo vriendelijk jegens het agressieve en revisionistische regime in Rusland. Zo krijg je een as Washington-Moskou waartussen de Europeanen ingeklemd zitten. Dat is nog nooit vertoond.”

Trump noemt de Navo achterhaald.

“Weerzinwekkend, afschuwelijk. Elke president klaagt bij zijn aantreden dat de Navo-bondgenoten te weinig geld aan defensie uitgeven, dat is normaal, en daar hebben ze trouwens nog gelijk in ook. Maar een president die dat openlijk koppelt aan artikel 5 van het Navo-verdrag, waarin staat dat een aanval op een bondgenoot een aanval op alle lidstaten is, dat is ongekend. Dat is ook een heel slechte en gevaarlijke boodschap aan het adres van de Russen.”

Als ik u zo hoor vindt u de verkiezing van Donald Trump een grotere bedreiging voor de stabiliteit in de wereld dan het uiteenvallen van Europa, het onderwerp van uw boek.

“Ze versterken elkaar. De verkiezing van Trump heeft de problemen van Europa verergerd. Onder zijn leiding is Amerika niet meer de betrouwbare bondgenoot. Europese leiders kunnen zich daardoor van de VS af gaan keren en denken: laten we maar een deal met Poetin sluiten, want misschien zijn de Russen toch niet zo slecht. Rusland gaat daar natuurlijk gebruik van maken. Europa zou nu juist meer eensgezindheid aan de dag moeten leggen, op het terrein van veiligheid, energie, buitenlandse politiek. Maar ik snap ook wel dat dat erg moeilijk is.”

Valt die Russische dreiging niet een beetje mee?

“Kijk naar de Krim! De Russen zijn bezig de wereldorde te veranderen, ons liberale politieke systeem. Dat doen ze ook met niet-gewelddadige middelen. Ze steunen politieke partijen die hun welgezind zijn, ze verspreiden nepnieuws, kraken computersystemen, lekken gevoelige gegevens, ze manipuleren het publieke debat in het Westen en ondermijnen de EU. De Russen hebben zich gemengd in onze verkiezingsstrijd, ze wilden Trump in het Witte Huis. Ik zeg niet dat hij daardoor president is geworden. Maar ze hebben zich er wel mee bemoeid. Er is in de VS en in Europa veel te weinig besef hoezeer de Russen onze democratie bedreigen.”

Dat heeft allemaal veel weg van Koude Oorlog-taal. En wij willen hier in Europa geen nieuwe Koude Oorlog.

“Ik denk dat we er al middenin zitten! Er is wel een verschil. In die oude Koude Oorlog wisten we precies wat we aan het bestrijden waren - het communisme - en wie onze bondgenoten waren. Het beeld is nu diffuser. We hebben niet alleen te maken met de Russen, maar ook met extreem-links en extreem-rechts in Europa, met de Brit Nigel Farage, de Française Marine Le Pen, de Duitse Die Linke, Julien Assange van WikiLeaks: allemaal antiliberale krachten met dezelfde ideologie en verhalen als de Russen. Ze vormen een bedreiging voor Europa.”

Zijn er nog ergens lichtpuntjes te bespeuren?

“Jazeker! Ik zie dat Emmanuel Macron in Frankrijk centrum-links kan verenigen en goede kansen heeft bij de presidentsverkiezingen; hij is erg pro-Europees. Martin Schulz, de oud-voorzitter van het Europees Parlement en nu leider van de Duitse SPD, zorgt ook voor een fris geluid, al blijf ik fan van Merkel. Schulz kan stemmen wegtrekken van het anti-Europese Alternative für Deutschland, dat is gunstig. En ik put ook wel troost uit het feit dat de jonge generatie in Groot-Brittannië tegen de Brexit heeft gestemd. Per saldo zijn er genoeg Europeanen die de geschiedenis van hun werelddeel goed kennen, die instellingen als de EU en de NAVO op waarde weten te schatten en die wel doorhebben waar nationalisme, populisme en het apaiseren van de Russen toe kunnen leiden.”

Toch zijn de laatste woorden in uw boek dat ons, Europeanen, duistere tijden wachten.

“Daar ben ik wel bang voor, ja, ik ben pessimistisch. Maar als pessimist heb je het voordeel dat je gelukkig wordt als je ernaast zit met je voorspelling. Omgekeerd ben je als optimist altijd teleurgesteld bij een tegenvaller.” 

Lees ook het interview met Robert Kaplan: 'Europa is aan het ontbinden'.

James Kirchick

De Amerikaanse journalist en buitenlandspecialist James Kirchick (1983) schrijft voor periodieken in de Verenigde Staten en Europa, zoals The Washington Post, The New York Times, The Spectator en de Frankfurter Allgemeine Zeitung. Ook op radio en tv geeft hij commentaar. Kirchick werkte jarenlang voor de zender Radio Free Europe/Radio Liberty met als standplaats Praag. Nu zit hij weer in de VS, waar hij verbonden is aan de conservatieve denktank Foreign Policy Initiative. Hij stemt doorgaans Republikeins, maar profileerde zich met de beweging ‘Never Trump’ tijdens de tweestrijd tussen Clinton en Trump.

James Kirchik
Het einde van Europa
Dictators, demagogen en de komst van donkere tijden
Unieboek/Het Spectrum; 360 blz. € 22,50

Het einde van Europa Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden