Europa zit in ons hoofd, niet in ons hart

Europarlement (ANP) Beeld
Europarlement (ANP)

Thijs Berman, Dennis de Jong, Judith Sargentini, Natasja Oerlemans en Peter van Dalen zijn de lijsttrekkers van respectievelijk PvdA, SP, GroenLinks, Partij voor de Dieren en de ChristenUnie/SGP voor het Europees Parlement. Ondanks een weken durende campagne zijn ze vrijwel onbekend gebleven. Gaat het nog wat worden met Europa in Nederland?

Cees van der Laan en Lex Oomkes

Libelle, weekblad voor de gewone huisvrouw, wijdde een speciale site aan de Europese verkiezingen. Nu.nl bood de internetlezer interviews met alle lijsttrekkers en een overzicht van alle standpunten. Het zaterdagse Volkskrant Magazine interviewde pagina’s lang vertrekkend Groenlinks-europarlementariër Kathelijne Buitenweg en maakte een reportage over de campagne van CDA-lijsttrekker Wim van de Camp.

Zeker een half miljoen belangstellenden vulden Stemwijzer of Kieskompas op internet in, om te zien welke partij het best bij zijn of haar standpunten past. Televisieprogramma’s en radio hebben de afgelopen weken veel aandacht besteed aan de Europese verkiezingen. Bij lijsttrekkers vielen stapels uitnodigingen op de deurmat voor lezingen en debatavonden.

„Het is een verschil van dag en nacht met vijf jaar geleden. Toen was er nauwelijks belangstelling. En nu hebben we nergens over te klagen. Europa stond de afgelopen weken hoog op de agenda”, reageert D66-lijsttrekker Sophie in ’t Veld. „Als je het vergelijkt met vijf jaar geleden, dan is deze campagne een groot succes. Er is echt veel meer belangstelling”, stelt Jules Maaten, lid van het Europees Parlement namens de VVD en bij de vorige verkiezingen lijsttrekker. „En ik denk dat twee zwaargewichten als nieuwe lijsttrekkers, Hans van Baalen en Wim van de Camp, daar zeker aan hebben bijgedragen. Ze hebben de campagne fleur en energie gegeven.”

De in de Nederlandse politiek zeer ervaren Van de Camp pakte zijn campagne groots aan. In de afgelopen weken torende zijn portret op tal van plaatsen hoog boven het Limburgse en Brabantse landschap uit. ’Werken aan zekerheid’, meldde zijn slogan langs de snelweg bij Venlo, terwijl aan de andere kant van de reclamezuil een blote meid een 06-nummer aanprees.

Van de Camp zette ook zijn geliefde en in media breed uitgedragen hobby in, zijn vier motoren. Via zijn site konden motorgeluiden van een Ducati, een Suzuki en een Harley Davidson als ringtone worden gedownload. ’De motor van Europa’, noemde de CDA-lijsttrekker zich op zijn eigen site. Wie hem belde voor een ritje op een motor kon rekenen op een positief antwoord, mits er een camera bij aanwezig was.

Maar toch, ondanks alle media-aandacht en alle debatavonden waar de lijsttrekkers hun opwachting maakten, lijken de verkiezingen nauwelijks te leven onder de kiezer. Het opkomstpercentage ligt volgens bureau TNS NIPO zeker niet hoger dan in 2004, toen iets meer dan 39 procent van de kiezers naar de stembus ging. De schattingen lopen nu uiteen van dertig tot vijftig procent. Te vrezen valt dat deze week vanwege Pinksteren en het lekkere weer nog veel mensen op vakantie zijn, en dus niet naar de stembus gaan.

Ook de lijsttrekkers bleven ondanks alle media-aandacht nauwelijks in de hoofden van kiezers hangen. VVD’er Hans van Baalen en CDA’er Wim van de Camp teerden op hun relatieve bekendheid als Haagse politici. Maar wie zijn nou eigenlijk Dennis de Jong, Peter van Dalen, Sophie in ’t Veld, Judith Sargentini, Thijs Berman en Natasja Oerlemans, respectievelijk de lijstaanvoerders van SP, CU/SGP, D66, GroenLinks, PvdA en Partij voor de Dieren? En Barry Madlener? Die is weliswaar de lijsttrekker van de PVV, maar de echte lijsttrekker is ’lijstduwer’ Geert Wilders, Madlener komt in het verhaal nauwelijks voor. Over de overige kandidaten, de nummers twee en lager, zullen we het maar helemaal niet hebben. Ondanks alle aandacht voor Europa in de media voelt de kiezer zich slecht geïnformeerd, stelt TNS NIPO.

In algemene zin wordt beweerd dat de Europese verkiezingen niet leven, omdat er geen peper en azijn in de verkiezingsstrijd zit als gevolg van het ontbreken van tegenstellingen tussen partijen. Er valt niet veel te kiezen voor het electoraat. Uiteindelijk zijn alle Nederlandse partijen vóór Europa, ook de PVV vanwege de economische voordelen. „Ik denk dat we dit maar gewoon moeten accepteren als het om Europa gaat”, vertelt Kathelijne Buitenweg, scheidend europarlementariër namens GroenLinks. „Europa doet ons hart niet sneller kloppen. We vinden allemaal Europa belangrijk, maar het zit niet in ons hart.” Ze zegt het met spijt in haar stem. Ook om een andere reden. „Sinds ik bekend heb gemaakt dat ik niet herkiesbaar ben, heb ik meer interviews gegeven dan in de hele periode als lid van het Europees Parlement.”

Toch heeft Sophie in ’t Veld (D66) het gevoel dat er deze keer meer sprake was van tegenstellingen in de campagne dan bij vorige verkiezingen. Waren vroeger vrijwel alle partijen, behalve de SP, hartgrondig vóór verdere Europese integratie, dank zij Geert Wilders en opnieuw de SP, sloop euroscepsis de Nederlandse politiek binnen. „Euroscepsis en pro-Europa. De vraag of je voor minder of meer Europa bent, is hartstikke goed. Daardoor heeft de kiezer wat de kiezen. Daar zijn we allemaal bij gebaat”, vertelt de zeer pro-Europese In ’t Veld.

In de huidige opstelling van politieke partijen weerklinkt de uitslag van het referendum over de Europese ’grondwet’ in 2005. Geert Wilders (die toen nog geen partij had), SP en de ChristenUnie voerden toen fel campagne tegen herziening van het Europees verdrag. Het Nederlandse nee (in meerderheid) donderde nog lang na en zette niet alleen in Nederland maar ook in Europa, samen met het Franse nee, de politieke verhoudingen op zijn kop.

De huidige coalitie vond een tweede referendum naar de herschreven ’grondwet’, die geen grondwet meer mag worden genoemd, niet nodig. Toch zijn partijen zich wel sceptischer gaan opstellen. Van Baalen en Van de Camp, vertegenwoordigers bij uitstek van pro-Europese partijen, gaan nu naar Brussel om Nederlandse belangen te bewaken. De twee politieke flankpartijen, de SP en de PVV, willen ’Brussel’ intomen of kleiner maken, de CU/SGP is traditiegetrouw al veel langer kritisch. De PvdA toont zich halfslachtig met de pro-Europese Thijs Berman, die maar nipt door de PvdA-leden tot lijsttrekker werd gekozen. Veel PvdA’ers staan kritisch tegenover Europa.

Het debat ging in de campagne vooral over de relevante vraag of de macht van Europa moet worden ingeperkt. Alleen, het Europees parlement gaat daar niet over. En zo is het met veel elementen in het politieke debat: veel belangrijke vragen, maar wat zijn nu precies de bevoegdheden van het Europees parlement? Heeft een kiezer iets aan zijn stem morgen als hij per se, om maar een voorbeeld te noemen, wil voorkomen dat Turkije ooit lid kan worden van de Europese Unie?

Eigenlijk niet. In dat geval kan hij beter bij de eerstvolgende verkiezingen voor de Tweede Kamer dit motief bepalend laten zijn voor zijn stem. Maar dan nog, Turkije is op dit moment nauwelijks een punt waarop de partijen zich kunnen profileren. Geen enkele partij is voor toetreding van Turkije op dit moment. Alleen de PVV sluit uit dat het land ooit lid kan worden. En zelfs de PVV zoekt het belangrijkste motief om op de partij te stemmen in de landelijke politiek. Partijleider Geert Wilders spoort zijn aanhang aan de PVV in deze verkiezingen groter te maken dan de VVD, wetende dat hij daarmee zijn collega-partijleider Mark Rutte in grote politieke problemen kan brengen: een landelijk politiek motief in de campagne voor Europa.

De kiezer laat zich daarmee maar slecht opwarmen voor dergelijke verkiezingen, zo leren de opkomstcijfers uit het verleden. In elke campagne moet opnieuw uitgelegd worden wat het Europees parlement nu eigenlijk doet, dat Europa ’best belangrijk’ is en dat, grofweg gezegd, europarlementariërs eigenlijk best hard werken. Dat helpt natuurlijk niet.

Wat werkelijk zou helpen, zijn echte politieke tegenstellingen. Het ’Centre for Politics and Communications’ van de Amsterdamse Universiteit constateert ook dat door het uitblijven van ruzies en relletjes partijen hun opvattingen niet kunnen profileren. „Door ruzie te maken worden verschillen duidelijk. Partijen slagen er nu niet in hun ideeën over te brengen op de kiezer”, stelt het onderzoeksinstituut.

Het ontbreken van politieke spanning in de verkiezingscampagne komt volgens GroenLinks-woordvoerder Tom van der Lee doordat ’mensen terecht beseffen dat er bij de verkiezingen voor het Europees Parlement geen grote beslissingen vallen’. „Het is te vrijblijvend. Je zag met het referendum over de Europese grondwet dat het wel de belangstelling had van de kiezer. Het ging ergens om. Wij zijn er dan ook voor om belangrijke Europese kwesties referendabel te maken.” Kathelijne Buitenweg: „Europese kwesties, zoals de interne markt, raken mensen niet, zoals hervormingen in de zorg en onderwijs mensen wel kunnen beroeren. Bij de Europese verkiezingen speelt de machtsvraag niet. Het zou bijvoorbeeld mooi zijn als het parlement de Europese commissie naar huis zou kunnen sturen of dat je directer invloed kan uitoefenen op de samenstelling. Dan komt de machtsvraag wel op tafel en dan wordt het voor de kiezer ook interessanter.”

VVD-europarlementariër Jules Maaten en D66-lijsttrekker Sophie in ’t Veld zouden de strijd om de macht ook in de verkiezingen willen terugzien. „Het zou mooi zijn als alle fracties in het parlement een eigen kandidaat voor het voorzitterschap van de Europese Commissie zouden presenteren. Deze wordt helaas nu door de regeringsleiders benoemd. Hetzelfde geldt voor de overige leden van de commissie. Ik noem dat echt een gemiste kans voor de democratie”, meent In ’t Veld. Maaten: „Het zou mooi zijn als de politieke samenstelling van de commissie overeenkomt met de verhoudingen in het parlement.”

Het zou echter ook gewoon kunnen dat voor kiezers het Europees Parlement een ’ver-van-mijn-bed-show is’, nog los van alle issues die er in Brussel spelen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden