Europa wordt weer wild, dankzij hem

Volgens ecoloog Wouter Helmer van Rewilding Europe hebben we in Nederland lang als cowboys geleefd, maar zullen we ons in de toekomst als indianen gedragen. Dat biedt kansen voor het leeggelopen platteland.

Wouter Helmer op een ranglijst. Da's eigenlijk niks voor hem. De bescheidenheid zelve. De vernieuwende ecoloog staat liever bij de grazers in de Ooijpolder. Of hij reist door Europa naar verlaten landbouwgebieden die dankzij natuurontwikkeling een nieuwe toekomst krijgen. En de focus op zijn persoon? Helmer (1960) werkt liever samen, vooral met lokale mensen om zo 'van onder af' grote doelen te halen. Het liefst maakt hij zichzelf onzichtbaar.

Dat wordt wel steeds moeilijker. Helmer is - tegen wil en dank - een van de hoogst genoteerde nieuwelingen in de Duurzame 100. Die positie heeft hij zonder meer te danken aan zijn werk voor Rewilding Europe. Deze internationale organisatie heeft een oplossing bedacht voor de leegloop van het oude Europese landbouwareaal. Met name de kleinere boeren die tegen de heuvels hun agrarisch bedrijf voeren, kunnen niet mee in de schaalvergroting. Hun kinderen trekken naar de stad, waardoor de regio's leeglopen.

Rewilding Europe stelt voor in die gebieden tien grote natuurgebieden te ontwikkelen van minimaal honderdduizend hectare, waarin grazers het gebied open houden en grote zoogdieren als wolf en beer kunnen terugkeren. Die 'verwilderde' natuur moet toeristen en dagjesmensen trekken waardoor in de regio een alternatieve economie ontstaat die de plaats kan innemen van de zieltogende agrarische samenleving.

Inmiddels wordt er gewerkt in acht Europese regio's, van de Karpaten tot in het binnenland van Portugal, en is nummer negen in voorbereiding: Lapland. De tiende bestemming is nog vacant, en Helmer gebruikt met opzet dit woord, omdat de regio's zelf het initiatief moeten nemen om zo'n natuurgebied te worden. "Ze moeten als het ware solliciteren", zegt Helmer.

Op het Europese platteland is volgens hem een demografische revolutie gaande, die tot sociale ontwrichting kan leiden. "Door de landvlucht raken hele gebieden ontvolkt, het economische perspectief is beroerd. Plaatselijk wordt er geopperd om die regio's vol te zetten met windmolens, of intensieve bosbouw te ontwikkelen."

Een jaar of vijf geleden presenteerden Helmer en mede-initiatiefnemer Frans Schepers hun alternatief voor het eerst op een congres in Praag. En dat alternatief willen ze niet opdringen: landen of regio's kúnnen het plan vrijwillig omarmen. Inmiddels hebben meer dan dertig gebieden zich aangemeld. "We selecteren de kandidaten op een aantal criteria. Ze moeten een schaal hebben van minstens honderdduizend hectare, en er is een lokaal team beschikbaar dat onze visie omarmt en het leiderschap neemt. De natuur moet er natuurlijk bepaalde kwaliteiten hebben, en de lokale overheden dienen de ontwikkeling te ondersteunen. Tot slot zoeken we ondernemers die willen investeren."

Het team van Rewilding Europe gaat doorgaans op zoek naar wat zij internationaal 'early adopters' noemen, rolmodellen die de kar willen trekken. Dat kan een plaatselijke terreinbeheerder zijn, of een ondernemer die een lodge wil beginnen. Slagen die eerste initiatieven, dan sluiten anderen vanzelf aan.

Rewilding Europe helpt op twee manieren in financiële zin. Allereerst bij het werven van fondsen voor doelen die niet direct geld kunnen opleveren. Zoals de aankoop van wisenten die worden uitgezet. Voorzieningen die wél geëxploiteerd kunnen worden, zoals een lodge voor natuurtoeristen, worden ondersteund met een kleine lening. Het fonds van een half miljoen euro blijft gevuld door de aflossingen.

Langzaam maar zeker moeten de natuurgebieden zich als een olievlek gaan uitbreiden, al is dat gezegde in deze groene omgeving niet erg op z'n plaats. Lokale ondernemers moeten de waarde gaan zien van verwilderde natuur. Rewilding Europe helpt ze met het werven van klanten. De regionale economie bloeit dan op, de natuur wordt versterkt. Als dat geen duurzaam antwoord op de leegloop is.

De organisatie Rewilding Europe telt nog geen twintig man: het is een netwerkorganisatie die vooral door samenwerkingen de doelen nastreeft. Op een enkele uitzondering na is Rewilding Europe niet uit op grondverwerving. "Dat is ook niet nodig", zegt Helmer. "De leeggelopen gebieden van Europa worden beheerd door jagers en enkele laatste herders. Zij bezitten niet de gronden, wel de rechten die daarop gelden. Het is zaak om als organisatie zulke rechten in bezit te krijgen, zodat we als beschermers en ontwikkelaars een stem krijgen bij de invulling daarvan."

Jagers kijken naar een terrein vanuit het schademodel. Te veel wild betekent schade aan de gewassen, dus moet er geschoten worden. "In Kroatië hebben we nu 60 procent van de jachtrechten weten te bemachtigen in een gebied van 17.000 hectare. We hebben met de jagers kunnen afspreken dat een kern van 10.000 hectare jachtvrij wordt, en dat daaromheen alleen nog op wild zwijn wordt geschoten. De jachtinkomsten zullen hierdoor afnemen, maar binnen een paar jaar verdienen zij juist méér door de toestroom van toeristen en natuurfotografen. Kijk, zo moet het."

Een inspirerend voorbeeld is afkomstig uit Finland. Daar werd met de jacht op beren wel wat verdiend, maar dat hield niet over. Door speciale beschermingsmaatregelen en een infrastructuur voor natuurfotografen, verdient het land nu jaarlijks ruim 9 miljoen euro aan bearwatching.

Helmer heeft zijn ideeën voor Rewilding Europe opgedaan in het Nederlandse rivierengebied, waar hij in de jaren tachtig een rol speelde bij het natuurlijker maken van de uiterwaarden. Boeren wilden hun terreinen buitendijks wel van de hand doen om daar een natuurbestemming aan te geven, als ze de verzekering kregen dat ze binnendijks met rust gelaten zouden worden. In samenwerking met de klei- en grindindustrie werden de uiterwaarden afgegraven, en konden nevengeulen en rivierduinen ontstaan. Het gebied werd veiliger (met het oog op het veranderende klimaat) én aantrekkelijker: de rivieren trekken toeristen.

Dit concept werkt ook in Europa, weet Helmer inmiddels, maar misschien heeft Nederland er in de toekomst opnieuw wat aan. Helmer vertelde twee weken geleden bij de ontvangst van de Groeneveldprijs over zijn ervaring bij de Blackfeet-indianen in de VS. Hij sprak als het ware de helden van zijn jeugd, want als kind wilde natuurliefhebber Helmer ook indiaan worden. Eén Blackfeet vroeg of er in Europa ook inheemse volken waren. Helmer antwoordde dat je die in Lapland nog had. Waarop de indiaan hem erop wees dat hij zelf ook inlands was. "Daar had ie natuurlijk gelijk in, alleen is het zo dat wij ons eeuwen als cowboys hebben gedragen, gericht op ontginning en landbouw."

Maar dat kan de komende twintig jaar ingrijpend veranderen, zegt Helmer. "Ik voorspel dat landbouw in Nederland slechts een beperkte toekomst heeft." Er blijft straks op een kleiner oppervlak een industriële sector over, met gewassen in kassen en vee in megastallen. "Het platteland raakt leeg, omdat de jongeren naar de stad trekken, zoals overal ter wereld. Maar die stedelijke bevolking zoekt in de vrije tijd wél het buitengebied op. Ze wil er van de natuur genieten. Stedelingen gaan zich bij wijze van spreken in hun vrije tijd vooral als indiaan gedragen."

Die behoefte biedt perspectief voor het verlaten buitengebied, en Helmer weet daar wel raad mee. Op dit moment al is hij betrokken bij de ontwikkeling van park Kempen-Broek in het grensgebied van Belgisch en Nederlands Limburg en Brabant. Door vrijwillige kavelruil kunnen boeren de samenstelling van hun percelen verbeteren, terwijl tegelijkertijd een groot aaneengesloten natuurgebied ontstaat waarin het waterpeil omhoog kan. Het gebied ontwikkelt zich tot een toeristische trekpleister en kreeg al diverse internationale onderscheidingen. Misschien moet de bevolking van Friesland of Groningen hier nog niet aan dénken, maar over twintig jaar kan dit concept hun reddingsboei zijn. Ze hoeven 'm alleen maar te grijpen. Met twee handen.

Oordeel van de jury Frank Berendse

'Grote oppervlaktes zijn nodig, wil je de natuur in Europa echt perspectief geven. Dat besef voedt hij.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden