Europa wordt gevormd door koffiehuizen, door cafés

'De idee Europa' moet over meer gaan dan landbouwsubsidies, vindt cultuurfilosoof George Steiner. Ze dient in de werkelijkheid te huizen, van koffiehuizen en cafés, van afstanden, plaatsnamen en monumenten. En Europa is een verhaal van twee steden: Athene en Jeruzalem – de Jood en de Griek.

Op 1 mei is Europa tien landen en zeventig miljoen mensen rijker. Dat gaat gepaard met veel officieel gejubel. Landen uit Midden-en Oost-Europa, die decennialang met hun gezicht naar Rusland stonden, draaien zich om. Ze ontwikkelen zich tot democratieën met redelijk functionerende markteconomieën. De inwoners voelen zich weer Europeaan. En toch zijn er maar weinig Europeanen die zich in deze verrijking verheugen. Waarom niet? Is er iets mis met Europa? Wat maakt Europa Europa?

Deze vraag levert meestal gewauwel op over landbouwsubsidies en Europese banken, over veel jaloersmakende euro's en over een heuse Nederlandse coördinator die het terrorisme keihard gaat aanpakken. Is dat Europa, de idee Europa?

De cultuurfilosoof George Steiner boog zich vorig jaar in Tilburg over deze vraag tijdens de tiende Nexus-lezing. Steiner is wel te beschouwen als de Europeaan bij uitstek. Hij groeide op in de beste tradities van het Midden-Europese jodendom en humanisme. Zijn ouders woonden in Wenen, totdat de stad in de jaren twintig sterk antisemitisch werd en de familie naar Parijs verhuisde, waar George in 1929 geboren werd. Toen ook Parijs te gevaarlijk werd, ontvluchtten ze Europa en vestigden zich in New York.

Steiner ontwikkelde zich tot een 'homme de lettres', iemand die zijn geest over de meest uiteenlopende onderwerpen laat waaien. Dus ook over Europa. Maar niet over het Europa van de euro. ,,Het is mogelijk”, schrijft hij, ,,dat de toekomst van 'de idee Europa', als die er is, minder afhankelijk is van centraal bankieren en landbouwsubsidies, van investeringen in technologie of gemeenschappelijke tarieven, dan ons geleerd wordt te geloven.”

Wat is dan de idee Europa? Tuurlijk, ook Steiner stelt dat de idee Europa verweven is met de doctrines en de geschiedenis van het westerse christendom. Dat onze literatuur, beeldende kunst, muziek, doordesemd zijn van verwijzingen naar christelijke waarden. Maar deze abstracte en weinig originele constatering raakt niet de kern van zijn essay.

Steiner schrijft dat een bliksemafleider geaard moet zijn; dat ideeën verankerd moeten worden in de realiteit. Ook de idee Europa dient in de werkelijkheidte huizen. En dan komt Steiner met een prachtige waarneming:

,,Europa wordt gevormd door koffiehuizen, door cafés.” Die liggen in heel Europa. Van Pessoa's favoriete koffiehuis in Lissabon tot de cafés in Odessa, die door de gangsters van Isaac Babel werden bezocht.

Het café is een plek voor een ontmoeting, een samenzwering, voor intellectuele discussie en roddel, voor de musicus, de dichter of metafysicus boven zijn aantekeningen. Zonder café geen Stendhal, Schubert, Lenin, Trotski, Musil, Baudelaire, Freud, Carnap, Casanova. ,,Teken de koffiehuiskaart van Europa en je hebt een van de wezenskenmerken van de 'idee Europa'.”

Betekent wel dat Moskou erbuiten valt. Omdat er te weinig bepalende koffiehuizen zijn, is Moskou een voorstad van Azië. Maar opmerkelijk genoeg situeert Steiner Engeland en Ierland ook aan de rand van Europa. ,,Er zijn geen schaaktafels, geen kranten aan hangers die vrijelijk voor de klanten beschikbaar zijn.”

Een ander wezenskenmerk van Europa is dat er van oudsher gewandeld, gezworven en gemarcheerd wordt. Daardoor zijn de afstanden tussen de steden op menselijke leest geschoeid. Europa heeft ook geen Sahara, geen Death Valley; Europa is door mensenhand gevormd. ,,Sinds onheugelijke tijden hebben de rivieren voorden gehad, doorwaadbare plaatsen die ook door ossen werden gebruikt, vandaar 'Oxford', en bruggen om op te dansen zoals in Avignon.”

Niet alleen de plaatsnamen getuigen van een lange historie, ook in de namen van straten, pleinen weerspiegelt zich de geschiedenis. Dat is volgens Steiner een volgend kenmerk van Europa: ,,Schoolkinderen, mannen en vrouwen in Europese steden worden letterlijk omringd door de echo's van historische, intellectuele, artistieke en wetenschappelijke prestaties.”

Afgaande op dit kenmerk zou het aardig zijn om na te gaan hoe Europees de huidige nieuwbouwwijken zijn. Vertellen de straatnamen nog wat over ons verleden, of worden ze net als in de Verenigde Staten voornamelijk vernoemd naar dennen, esdoorns, eiken of wilgen? En hoe zit dat in de wijken van die tien aanstaande lidstaten?

Maar behalve tussen prestaties leeft de Europeaan tussen wanprestaties. Overal staan namelijk ook monumenten van moord, individueel of collectief. ,,Een geletterde Europeaan zit gevangen in het spinnenweb van een tegelijkertijd stralend en verstikkend in memoriam.”

Deze duistere kant van Europa – weer een grondtrek – is het gevolg van de tweeledige erfenis van Athene en Jeruzalem. De huidige musici, natuurwetenschappers, sporters, architecten, ze staan allemaal op de schouders van Griekse reuzen. Maar de Hebreeuwse erfenis is niet minder rijk.

,,De definitie van ons menszijn als een dialoog met het bovenaardse, de idee van een Boek der Boeken, de mening dat wetten onlosmakelijk verbonden zijn met morele geboden en onze opvatting dat de geschiedenis naar een bepaald doel toewerkt, vinden hun oorsprong in de raadselachtige uitzonderlijkheid en verstrooiing van Israël.” Europa is een verhaal van 'twee steden'. Want het christendom is geobsedeerd door de spanning tussen Jood en Griek.

Ten slotte wordt de idee Europa gevormd door het besef dat Europa aan zijn eind is gekomen. Alsof Europa intuïtief aanvoelt dat het op een dag zou bezwijken onder de last van zijn successen en de gecompliceerdheid van zijn geschiedenis. Het gevaar van dit besef is 'een reusachtige matheid', zoals de filosoof Husserl dat noemde.

Heeft Europa dan zijn tijd gehad? Een lichtpunt in het langzaam zwaarder wordende betoog van Steiner vormt de vloedgolf van agnosticisme en atheïsme, die het begin kan zijn van een ingrijpende verandering in Europa's duizendjarige evolutie. ,,Uit de schaduwen van de godsdienstvervolgingen zou een postchristelijk Europa kunnen verrijzen.”

Als dat gebeurt zou het ook mogelijk worden het gif van de jodenhaat in de eigen Europese bloedsomloop te onderkennen. ,,Pas wanneer het de lange voorgeschiedenis van de gasovens expliciet onder ogen durft te zien, zullen vele sterren aan ons Europese firmament geel blijven.”

Steiner schreef zijn essay meer dan een halfjaar geleden. Het is de vraag of hij nu zijn betoog ook zo zou eindigen. Waarschijnlijk zal de toetreding van een land als Polen hem zorgen baren. Want in wat Steiner 'het katholiekste land van Europa' noemt, is de Amerikaanse film 'The Passion of Christ' aan zijn Europese zegetocht begonnen.

Deze film, met vermeend antisemitische trekken, moet een slag in het gezicht zijn voor deze Joodse humanist, die hoopte dat de idee Europa, nu ze van een failliete ideologie bevrijd is, opnieuw gedroomd kon worden. In plaats daarvan laven de Europeanen zich aan de meest gewelddadige verbeelding van het lijdensverhaal ooit, dat de bron is geweest Europa's diepste ellende.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden