Europa, sta op

De belangrijkste les van de Oekraïne-crisis? De EU-lidstaten moeten zich hechter aaneensluiten. Alleen dan stellen we welvaart en rust veilig voor de generatie na ons.

JONATHAN HOLSLAG

Jonathan Holslag (1981) is historicus, hoofd van het Brusselse Institute of Contemporary China Studies en lid van de Vrijdaggroep: 'denktank van jonge Belgische talenten'.

Een storm in een glas water. Zo kijken we over een paar maanden terug op de Krim-crisis. Europa heeft de veranderingen op de landkaart nog niet officieel goedgekeurd, maar aanvaardt de nieuwe realiteit. Tienduizenden Russische militairen die nu nog langs de Oekraïense grens gelegerd zijn, trekken zich langzaam terug in de kazernes en dempen zo het ongenoegen over al die Russen op de Krim. Oekraïne moddert ondertussen door. De regering hevelt verantwoordelijkheden over naar de regio's - maar kan die van haarzelf niet aan.

Hoe vaak zijn we al bang geweest voor niets? Eerst zou de vlam in de pan slaan vanuit Libië, maar de rebellengroepen hebben het zo druk met het kapotmaken van hun eigen land dat er van hen geen dreiging uitgaat naar het noordelijke Middellandse Zeegebied. Toen kregen we Syrië. Zeker, daar vochten wat Europese burgers zij aan zij met terroristen, maar de meesten van hen kwamen thuis met een illusie minder, niet met bomgordels om. En Egypte: dat implodeert, maar verandert de regio niet in een vuurzee. En nu hebben we de crisis in Oekraïne. Die zal ook wel kalmpjes wegglijden in de vergetelheid.

Europa rekent erop dat het immuun is voor de instabiliteit in zijn achtertuin. Maar het is juist dit ongegronde vertrouwen dat de veiligheid van komende generaties bedreigt. Want de huidige crises zijn waarschijnlijk rimpelingen van een veel angstaanjagender schokgolf van wanhoop en geweld.

En nee, Rusland voert geen achterhoedegevecht met ouderwets machtsvertoon. Het land is juist de heraut van een naderend tijdperk dat vol zit met nationalisme en keiharde machtspolitiek. Daarmee geconfronteerd staat Europa voor de taak om daar een goed functionerende tegenhanger van te worden.

De Oekraïne-crisis drukt ons met de neus op de feiten: eisen stellen zonder betrokkenheid te tonen, dat werkt niet. Europa vroeg van Oekraïne naleving van duizenden pagina's vol regels voordat het een associatieverdrag kon sluiten met de EU. Maar ondertussen daalden de investeringen in en de import uit Oekraïne. Geen wonder dat de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj koos voor de tastbaardere hulp uit Moskou, en Europa de rug toekeerde.

Invloed in internationale kwesties gedijt altijd het best op economische macht. Maar steun, handel en investeringen zijn niet toereikend. Om te zorgen dat een land als Oekraïne zijn macht behoudt, of op z'n minst zijn autonomie bewaart op het regionale schaakbord, moet Europa veiligheid kunnen garanderen. Stel je eens voor hoe de zwakke Oekraïense staat zich voelde toen hij die Russische oorlogschepen vol raketten in de haven van Sebastopol zag liggen.

Natuurlijk, Europa had niet moeten proberen om de Russen uit de Zwarte Zee te verdrijven, maar het had wel duidelijk mogen maken dat die Zwarte Zee niet het speelvijvertje voor Rusland alleen was.

Europa kan weinig anders dan zinloze sancties opleggen of schuilen achter de robuuste militaire macht van de VS. De Europese verontwaardiging over en de kritiek op de Russische overname van de Krim zijn niet meer dan een schaamlap voor het eigen onvermogen. De macht van de Amerikaanse krijgsmacht vormt eerder een probleem dan een oplossing, want de Russen wantrouwen de VS en zinnen nog altijd op wraak voor de vernederingen die ze in de jaren negentig heben ervaren. Daarom werken de uitlatingen van Washington en de Navo als een rode lap op een stier.

Dat brengt me bij een volgend manco: het lukt Europa maar niet om de bedoelingen van Rusland te begrijpen. Veel Europese specialisten waren er echt van overtuigd dat de Russen niet zouden ophouden na de Krim. Vandaar die Russische troepen aan de Oekraïense grens, zei een Amerikaanse viersterrengeneraal.

Maar iedereen die ook maar een beetje een idee heeft van Rusland, weet dat het militair en economisch helemaal de middelen niet heeft voor het langdurig bezetten van een streek die vijandig tegenover hen staat, zoals Oost-Oekraïne. En die weet ook dat Poetins belang daar niet bij gediend is. Wat hij het allerliefste wil, is de geschiedenisboeken ingaan als de leider die Rusland verlost van de uitputting door de Koude Oorlog - niet als een oorlogshitser die zijn land een nieuwe periode van roekeloos machtsvertoon binnenvoert.

Zolang Europa niet in staat is om het gedrag van andere machten te doorgronden, zal het moeilijk blijven om zelf een machtsfactor van belang te worden.

Ook als Rusland afziet van verder militair geweld, kondigt dit land het nieuwe tijdperk van machtspolitiek aan. Daarin jagen de hoofdrolspelers allemaal hun economische en politieke belangen na en schermen ze makkelijk met militaire inzet. In dat tijdsgewricht zoeken de regionale machten naar eigen machtssferen en dwarsbomen ze de aspiraties van de anderen. Rusland is niet de enige speler op ons continent. Turkije, Iran en Saoedi-Arabië hebben soortgelijke ambities. Dat komt niet zozeer doordat ze agressief zijn of een grote mond hebben, maar vooral doordat ze zich onveilig voelen. Als Europa zich niet echt inspant om tussen deze spelers een eigen rol te spelen, dan verergert de situatie en dreigt Europa ergens aan de zijlijn te eindigen.

Dat is de belangrijkste les van de Oekraïne-crisis. De EU-lidstaten hebben nog niet in de gaten wat ze het sterkste verbindt: snoeiharde geopolitiek. Willen we onze kinderen en kleinkinderen welvaart en veiligheid garanderen, dan zal het kleurrijke mozaïek van Europese staatjes van postzegelformaat zich aaneen moeten sluiten. Net zo belangrijk als het vandaag voor Polen is om steun te krijgen uit Nederland in de Oekraïne-crisis, zo belangrijk is het morgen voor Nederland om Poolse hulp te krijgen als het zijn scheepvaartroutes moet verdedigen.

Politici in West-Europa die roepen dat landen ver weg niet belangrijk zijn, bedriegen hun kiezers. Op den duur is een land als Nederland zijn veiligheid niet zeker als de veiligheid van staten aan de rand van de EU in het gedrang komt. En die zijn op hun beurt alleen veilig als hun buurlanden buiten de EU enigszins welvarend en veilig zijn.

Wat kunnen we doen? Ik ben ervan overtuigd dat een poging om problemen als de Oekraïne-crisis te voorkomen, begint met een andere poging. We moeten als Europese staten elkaar ervan overtuigen dat we op elkaar aangewezen zijn. Anders gaan we ten onder in het nieuwe tijdperk van machtspolitiek en vallen we zelf ten prooi aan de onveiligheid die nu aan de EU-grenzen voelbaar is.

We moeten leren hoe we ons gezamenlijke gewicht in de strijd kunnen gooien, in de krachtmeting om welvaart en veiligheid. Ik denk dat dat de eerste taak is voor de Europese Dienst voor Extern Optreden: daarin onderzoeken we wat de zorgen en de belangen zijn van de EU-lidstaten en wat we daarin gemeen hebben, en daarna leggen we de Europese samenleving uit hoe we samen het verschil kunnen maken.

Deze Dienst moet het lef hebben om nationale politici erop te wijzen dat ze het mis hebben als ze beweren dat ze de nationale belangen dienen door solistisch optreden. Wat heeft de volgende generatie Britten eraan als Londen een toevluchtsoord voor Russische miljardairs blijft? Bevordert de groeiende afhankelijkheid van Russisch gas de Duitse veiligheid? Is Rusland echt zo belangrijk voor de Nederlandse economie, terwijl Nederlandse investeringen daar maar 374 miljoen per jaar opleveren?

Politici doen zich voor als hoeders van de nationale belangen, maar wat die belangen zijn wordt vaak heel willekeurig bepaald. Ik ontken niet dat het goed is om stevige banden met Rusland te hebben, maar ik vind dat het strategisch belang voorop dient te staan, niet kortzichtige belangen en opportunisme.

We zullen niets minder dan onze eigen invloedssfeer dienen te creëren. De EU is omgord door een 'band van onveiligheid' die zich uitstrekt van Gibraltar via het Midden-Oosten tot aan Oekraïne en Wit-Rusland. Die band moeten we omvormen tot een welvaartsband, een strook waar kansen liggen. Niet door - zoals in het verleden is gebeurd - die staten aan het hulpinfuus te leggen, of er corrupte leiders neer te zetten, maar door handel te bevorderen, en investeringen, zodat we in de buurt van de EU economieën versterken, ondernemers steunen en een solide middenklasse scheppen. Maar dat is nog niet genoeg. We moeten voorkomen dat arbeid uit de EU verdwijnt naar goedkope landen erbuiten. Daarvoor hebben we een nieuw soort economie nodig, met betere banen, een economie die kapitaal ontmoedigt om van de ene bubble naar de andere te hoppen en die regeringen uit de rode cijfers houdt. Daarmee bewijst Europa zichzelf een dienst en maakt het de omgeving van de EU stabieler.

Als we het tij niet snel weten te keren, betalen we straks een hoge prijs. Waarom zouden we Chinezen en Indiërs wel als een kansrijke markt beschouwen en de 500 miljoen bewoners die dichtbij ons wonen - om de EU heen - niet? Daar hebben we alle belang bij, want het is de enige manier om tegenwicht te bieden aan die andere grote machten - Rusland, China en de VS. Zo worden we onmisbaar voor onze 'achtertuin' en krijgen we onze eigen invloedssfeer.

Wat betekent dit voor de Oekraïne-kwestie? Allereerst zullen we daar de economie op moeten vijzelen, niet door financiële steun (dat is een stoplap), maar door het aanhalen van banden met private ondernemingen. Die worden zo niet alleen winstgevender, ze kunnen dan ook opboksen tegen de puissant rijke, corrupte oligarchen. Ik zie ook mogelijkheden in de landbouw, die in Oekraïne nog altijd goed is voor veertig procent van de werkgelegenheid. Samenwerking met de voedselbranche helpt niet alleen Oekraïeners aan werk, maar versterkt ook de positie van Europese bedrijven op de wereldvoedselmarkt. Als China miljarden in die sector kan pompen, dan kan Europa zijn eigen bedrijven toch wel helpen om het bruggehoofd te worden tussen Oekraïense boeren en het Verre Oosten?

Alleen wanneer Kiev op ons mag rekenen als een economische partner, kunnen wij op onze beurt de regering daar haar werk beter laten doen - door wetgeving, naleving van mensenrechten en een beter ondernemingsklimaat. Daarbij is ook veiligheidssamenwerking nodig, die een eind maakt aan chantage met Russisch gas, cyberaanvallen en gewapende bendes enzovoort. En uiteindelijk hangt de veiligheid van Oekraïne samen met de mate waarin Europa en Rusland kunnen samenwerken. Geen oplossing voor Oost-Europa die niet via Moskou loopt.

Daarom moeten we erkennen dat sommige veiligheidszorgen van Rusland legitiem zijn. En dat wij in de jaren negentig net zo neerbuigend jegens de Russen waren als zij nu tegen ons zijn. Wat nodig is, is een machtsevenwicht.

Het is in ieders belang dat Oost-Europa niet in oproer wegzakt. Er is maar één manier om de Russen van meer krachtsvertoon te weerhouden: door hun fixatie op de Amerikaanse aanwezigheid nabij zijn grenzen weg te nemen. Dat vergt een onafhankelijker optredend Europa. Daarvoor hoeven we de trans-Atlantische banden niet door te snijden, maar we moeten veiligheidskwesties wel onafhankelijker van de Amerikanen kunnen aanpakken zodat Europa niet wordt gezien als het zoveelste Amerikaanse bouwwerk.

Ooit kon Europa het zich permitteren om buurlanden met dictaten en eindeloze voorwaarden kort te houden. Die tijd is voorbij. Als Europa veiligheid en welvaart voor de volgende generatie aan het hart gaan, zal het weer het centrum van een invloedssfeer moeten worden. Dan kunnen we onze belangen synchroon laten lopen met die van burgers om de EU en zo nieuwe hoop en kansen bieden die ons samenbinden.

Doen we dat niet, dan worden we zelf opgeslokt door de 'band van onzekerheid' die in de verte opdoemt. Waarin we niet meer zijn dan een verwaarloosbare speler in de nieuwe machtspolitiek.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden