Europa? Nee, liever Kenia - Migratie in Afrika vertoont uniek patroon

Jokoniah Mawongera uit Zimbabwe is een succesvol bedrijf begonnen in Kaapstad, Zuid-Afrika. Hij repareert surfplanken. Beeld epa
Jokoniah Mawongera uit Zimbabwe is een succesvol bedrijf begonnen in Kaapstad, Zuid-Afrika. Hij repareert surfplanken.Beeld epa

Europa staat afwerend tegenover de komst van Afrikaanse 'gelukszoekers'. Maar experts wijzen erop dat meer mensen binnen Afrika migreren dan er het continent verlaten. De VN slaan alarm over ernstige vormen van mensensmokkel binnen Afrika.

Of hij permanent naar Europa zou willen verhuizen? NEE, antwoordt de Nigeriaanse journalist Ayo Okulaja (32) in kapitalen via de mail vanuit hoofdstad Abuja. "Ik heb heel veel gehad aan mijn tijd in Duitsland en Nederland. De cursussen en werkervaring die ik in die paar maanden heb opgedaan, hebben mijn vaardigheden als multimedia-journalist enorm verbeterd en mijn kansen op de arbeidsmarkt hier in Nigeria totaal veranderd. Ik heb nu een beter betaalde baan dan voordat ik naar Europa ging. Moet je nagaan wat zo'n korte periode al kan betekenen."

Maar voorgoed weg uit Nigeria? "Ik zou best heen en weer willen reizen tussen hier en Europa, het beste van beide werelden benutten. Dat wel. Maar ik wil hier wat opbouwen en meehelpen aan verandering. Ik denk dat meer jonge Afrikaanse professionals nu zo denken, gezien het aantal mensen dat in het buitenland gestudeerd heeft en nu terugkeert."

Circulair
Okulaja voldoet aan de bevindingen van geograaf Nikola Sander van het Weense Wittgenstein Centrum voor Demografie en Mondiaal Menselijk Kapitaal. Zij ziet dat Afrikanen vaak 'circulair' migreren. Dat wil zeggen: ze blijven niet altijd ergens permanent.

Althans, niet binnen Afrika. "Migratie binnen Afrika vertoont een geheel eigen patroon dat niet te vergelijken is met migratiepatronen elders in de wereld", zegt Sander. "Want niet alleen hebben Afrikaanse migranten binnen hun continent de neiging om heen en weer te migreren, ze verplaatsen zich ook niet altijd van armere naar rijkere gebieden. Elders in de wereld, of dat nu Azië of Europa is, verplaatsen mensen zich vooral om betere economische vooruitzichten te hebben. We zien daar ook bewegingen van hoge inkomenslanden naar lage inkomenslanden. Het patroon past niet bij de rest van de wereld. We staan voor een raadsel."

Het werpt een ander licht op wat in Nederland 'gelukszoekers' zijn gaan heten: mensen - meestal gaat het om Afrikanen - die in eigen land geen acuut conflict of direct levensbedreigende situatie ontvluchten, maar toch een gevaarlijke tocht richting Europa ondernemen voor een beter bestaan.

Daarbij doemen beelden op van bootjes vol jonge Gambianen, Senegalezen en Nigerianen op de Middellandse Zee, in opvangcentra in Italië en Griekenland of in zelfgebouwde kampen in het Franse Calais. Jongemannen waarvan het idee bestaat dat ze vooral een economisch motief hebben om naar Europa te komen.

Migratiestromen in Afrika Beeld Trouw. Michel van Elk
Migratiestromen in AfrikaBeeld Trouw. Michel van Elk

Tijdelijke visa
Maar het is dus maar de vraag of ze dat voor altijd, of voor even willen. Hoofd van de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties (UNHCR), António Guterres, pleitte er eerder dit jaar in Trouw al voor "om mensen manieren te bieden Europa legaal binnen te komen, zoals flexibele, tijdelijke visa."

Guterres deed de uitspraak vanwege de onhoudbare situatie in vluchtelingenkampen in de landen rond de conflictgebieden, zoals Libanon en Kenia. "Want hoe indrukwekkend het aantal bootvluchtelingen richting Europa ook lijkt, 86 procent van alle vluchtelingen wordt opgevangen in ontwikkelingslanden. Slechts een klein deel komt naar Europa."

De meest recente vergelijking van migratie binnen de werelddelen tussen 2005 en 2010 - de metingen worden elk decennium gedaan - laat zien dat Afrika relatief de hoogste migratiestromen ter wereld heeft. Bijna 3,3 miljoen Afrikanen verplaatsten zich binnen het continent. Ter vergelijking: richting Europa emigreerden een kleine 2 miljoen Afrikanen.

Aziaten verhuizen relatief minder vaak binnen hun werelddeel: in dezelfde periode migreerden binnen Oost-, Zuid-Oost-, Zuid-, en West-Azië bij elkaar ruim 4,3 miljoen Aziaten. En bijna 2,2 miljoen Europeanen verhuisden naar een ander Europees land. Sander: "Afrikanen lijken het meest mobiel, zowel binnen als tussen landen. Waarom, dat weten we nog niet."

Kolonialisme
Je zou kunnen speculeren dat landsgrenzen, net zoals het idee van natiestaten, voor veel Afrikanen nog altijd symbolisch zijn; een concept voortgekomen uit Europees imperialisme en kolonialisme dat niks te maken heeft met hun identiteit en familiebanden. Mensen uit verschillende landen delen niet zelden een etniciteit, taal en cultuur. Zoals de in Nederland woonachtige ondernemer uit Burkina Faso, Bouba Koné, zegt dat zijn "wortels reiken tot in Guinee. Ik ben geen Burkinees, ik ben een Afrikaan."

Wel is er regionaal verschil te bespeuren in Afrikaanse migratie. In de visuele vertaling in een interactieve kaart van het Wittgenstein Centrum zijn de lijnen naar sterkere economieën als Zuid-Afrika het dikst en dus zijn die migratiestromen het grootst. Dat land kreeg er tussen 2005 en 2010 ruim 780.00 continentgenoten bij. Vooral uit buurland Zimbabwe. Terwijl het West-Afrikaanse Nigeria, inmiddels een grotere economie dan Zuid-Afrika maar wel een instabieler land, slechts 92.000 nieuwkomers kreeg.

De meeste bewegingen op het continent vinden plaats in West-Afrika; de lijnen in die regio zijn dunner, maar gaan alle kanten op. Volgens woordvoerder van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) Itayi Viriri, geboren in Zimbabwe, zit het verschil in regelgeving.

"In zuidelijk Afrika hanteren sommige landen hoge visakosten, dus is heen en weer migreren te duur. In West-Afrika is de circulaire beweging hoog omdat daar economisch samenwerkinsverband, Ecowas, open grenzen heeft gesteld", verduidelijkte hij onlangs in deze krant.

Kinderarbeid
Maar die open grenzen leveren ook ernstige problemen op. De UNOCD, de VN-tak die belast is met drugs en misdaad, waarschuwt voor mensensmokkel, seksuele uitbuiting, gedwongen (kinder)arbeid, orgaanhandel en rekrutering van gewapende strijders binnen West-Afrika.

UNOCD-hoofd in West-, en Centraal-Afrika, Pierre Lapaque, zei onlangs tegen persbureau Reuters dat de vijftien Ecowas-landen weliswaar hebben afgesproken criminaliteit te bestrijden, maar dat nationale wetten de ontmanteling van criminele netwerken en de bescherming van de slachtoffers in de weg staan. Landen als Mauretanië en Mali treden vrijwel niet op, terwijl Benin en Togo wel strafbare feiten die kinderen treffen vervolgen.

Lapaque stelt dat de West-Afrikaanse regio voor mensensmokkelaars veel makkelijker en goedkoper is dan de mensenhandel richting Europa.

Jonge Zuid-Soedanezen willen emigreren. Hun land ligt in puin door oorlog. Waar niet wordt gevochten, heerst wetteloosheid. Ze willen echter niet naar het westen, maar naar buurlanden Oeganda en Kenia. Lees vandaag in Trouw: de Verdieping waarom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden