Review

Europa moet zijn eigen macht ontwikkelen

Robert Kagan is dezer dagen 's werelds meest gevraagde commentator. Dat komt door zijn pakkende analyse van de groeiende kloof tussen Amerikaanse en Europese ideeën over de wereldpolitiek. Kagan was ooit medewerker van het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken maar woont sinds 1998 in Brussel. Deze week verschijnt zijn boek 'De balans van de macht' in Nederlandse vertaling.

Tijdens de Koude Oorlog ontwikkelde Europa, veilig onder de Amerikaanse atoomparaplu, een voorliefde voor overleg, compromissen en schone handen. In de rauwe buitenwereld is die voorliefde even voorbeeldig als onhoudbaar. 'Europeanen komen van Venus, Amerikanen van Mars', grapt Kagan daarover. Die grap is aangeslagen.

De aankondiging van de president Jacques Chirac, maandag, dat Frankrijk een Amerikaans-Britse 'geweldsresolutie' met een veto zal treffen, onderstreept de transatlantische breuk, zegt Kagan.

,,De Fransen handelen op basis van een principe dat voor hen zeer serieus is. Ze zijn tegen een oorlog die volgens hen fout is, en tegen een Amerika dat losstaat van het internationale systeem. Maar het gevaar is levensgroot dat dit Franse veto een nieuwe generatie Amerikanen ervan overtuigt dat de VN-Veiligheidsraad een hopeloze organisatie is.''

Frankrijks 'serieuze principes'? Bedoelt u dat ironisch?

,,Nee. Ik ben het niet met de Fransen eens, maar ik geloof niet dat hun politiek cynisch is. Veel Amerikanen denken dat het de Fransen alleen om hun eigen ambities gaat, maar ik geloof dat Chirac voor een groot deel van de Franse en Europese bevolkingen spreekt.''

Volgens u is de Amerikaans-Europese onenigheid over Irak symptomatisch. Al Gore (tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2000 de Democratische tegenstrever van George W. Bush) had volgens u niet anders gereageerd op '11 september' dan Bush nu heeft gedaan?

,,Nee. Gore was voorstander van harde actie tegen Saddam, evenals veel senatoren met wie hij nauw verbonden was. Zijn kandidaat-vice-president, Joe Lieberman, is een van de leidende voorstanders van het omverwerpen van Saddam.

De aanpak van Irak is geen simpel staaltje Republikeinse neo-conservatieve politiek. Bill Clinton omschreef in februari 1998 Saddam met precies dezelfde woorden als Bush nu: 'Een bedreiging van de wereld'. En pal daarna bombardeerde hij Irak vier dagen - zonder resolutie, en tegen heftige bezwaren in van Frankrijk, Rusland en de Veiligheidsraad.''

Als de VS van Mars zijn, dan kunnen wij van Venus er de Amerikanen dus nooit van overtuigen dat het nut heeft de Amerikaanse macht te beteugelen?

,,De Amerikanen voelen zich zeer ongemakkelijk dat veel van hun oude bondgenoten tegenover hen staan in dit conflict. Maar welke macht heeft er ooit naar gestreefd anderen in staat te stellen om de eigen macht aan banden te leggen?''

Het zou de VS toch kunnen helpen als ze gedekt worden door de rest van de wereld?

,,Dat klopt, de huidige situatie is voor niemand gunstig. Daarom moeten de Europeanen hun eigen macht ontwikkelen. Je kunt een multipolair systeem niet per decreet afkondigen. Europa moet een andere pool vormen. Dat kan niet als het kiest voor zwakte, in plaats van militaire macht te verwerven, en eenheid van handelen te bereiken. Een Europa dat eindeloos de vinger heft, houdt de VS niet in toom.''

Een sterkere Europese defensie, dat zeggen de VS ook te willen. Maar willen ze dat echt?

,,Daarover zijn de VS nogal eens van gedachten veranderd. Aan het begin van de Koude Oorlog wilden veel Amerikanen een sterk Europa. Maar de Europeanen waren daar tegen; met name de Fransen vreesden een sterk Duitsland. Later in de Koude Oorlog ondergroeven de VS de Europese macht. En in de jaren negentig waren Bush en Clinton ambivalent.

Ik spreek ook niet namens alle Amerikanen als ik zeg dat ik voorstander ben van een sterk, verenigd Europa. Maar dit is wel een moment waarop Amerikanen het belang daarvan kunnen inzien. De VS als beschermheer van een heel grote macht, van Japan en van Europa, is een ongezonde situatie: die veroorzaakt een combinatie van afhankelijkheid en wrok.''

Als Europa vandaag militair veel sterker was geweest, wat voor verschil had dat gemaakt in de crisis rond Irak of soortgelijke crises?

,,Europeanen willen dit niet graag horen, maar als ze meer macht zouden hebben, zouden ze naar mijn overtuiging meer verantwoordelijkheid op zich nemen in het internationale strategische milieu.''

Is dat niet een kip-ei discussie?

,,Zo'n element zit er zeker in: een van de redenen dat de Europeanen niet streven naar meer macht is dat ze niet geloven in het uitoefenen van macht. Een van de redenen dat ze niet geloven in het uitoefenen van de macht is dat ze geen macht hébben. Die twee gegevens versterken elkaar.

Maar als de Europeanen nu hun militaire macht zouden willen vergroten om de VS in te tomen, dan zou dat ertoe leiden dat ze zich verantwoordelijker zouden gedragen in internationale aangelegenheden.

Veel Europeanen zeggen me dat ze ongelukkig zijn met hoe de VS de Palestijns-Israëlische kwestie en nu Irak aanpakken. Dan vraag ik ze altijd: wat is jullie voorstel? Hoogst zelden dat ze er eentje hebben, anders dan 'Jullie Amerikanen moeten Israël vertellen dat ze vrede moeten sluiten'. En de Franse optie voor Irak (handhaven van militaire druk, en meer tijd voor de inspecteurs) hangt volledig af van de aanwezigheid van 150000 man Amerikaanse troepen. De Europeanen hebben geen eigen antwoorden.''

U schrijft: de Amerikaanse overheersing is een kleine prijs voor het paradijs. Dat mag voor Europa opgaan, maar Vietnamezen, Salvadoreanen en Zuid-Afrikaanse zwarten kunnen daar anders over te denken.

Ik heb het dan ook speciaal over Europa. Ik zeg niet dat de wereld in een paradijselijke toestand leeft, maar Europa wel.''

Wij als Europeanen zijn ons daarvan bewust. Maar Amerikanen schijnen dat niet te weten. Het idee dat de wereld niet zonder Amerika kan, leeft sterk in de VS.

,,Datzelfde idee leefde ook erg sterk in Europa tijdens de Koude Oorlog. Sinds de Europeanen de Amerikaanse bescherming niet meer nodig hebben, richten ze hun aandacht op kanten van de Amerikaanse buitenlandse politiek waarover ze ongelukkig zijn. Ik deel veel van die kritiek. Maar de VS hebben ook heel goede beslissingen genomen.

De Europeanen vertrouwen de wereld niet toe aan de Amerikanen, want je mag er niet van uitgaan dat de VS altijd het goede doen. En als ze de VS hun gang laten gaan, worden de Europeanen meegetrokken in toestanden waarin ze niet verzeild willen raken. De kwestie is: wat kan Europa daaraan doen? Ze kunnen niet volstaan met hun hand opheffen en 'Stop!' roepen.

Ik vind dat Tony Blair deze situatie veel beter probeert het hoofd te bieden dan Chirac. Vanuit Europees perspectief is het veel handiger om de Amerikanen vast te binden aan de internationale instituties waaraan de Europeanen hoge waarde toekennen.''

Komt Tony Blair ook van Mars?

,,Hij is de enige staatsman die een werkbaar compromis zoekt tussen de Amerikaanse en de Europese wereldbeschouwingen. Niet dat hij de kloof kan dichten, maar hij richt zich op twee aspecten, waar de andere Europeanen zich op één punt vastbijten. Hij probeert de VS te laten handelen naar het Europese idee van de noodzakelijke wettige normen. Maar hij probeert ook de Europeanen te bewegen om uit hun isolement te komen, en zich op het wereldtoneel verantwoordelijker te gedragen. En de grootste moeilijkheden ondervindt hij nog wel bij dat laatste.''

Is die houding ook te verklaren uit het feit dat hij Brit is?

,,Zeker, Groot-Brittannië heeft aan de Tweede Wereldoorlog minder ongelukkige ervaringen met macht overgehouden dan de rest van het continent. Het heeft niet het Duitse verleden met macht, en niet dat van Frankrijk. Anderzijds: het is niet duidelijk of Blair op dit punt namens zijn land spreekt. En tussen Britse, Franse en Duitse intellectuelen bestaan niet zulke grote verschillen.''

Die historisch bepaalde Europese weerzin tegen machtspolitiek, bestaat die wel? De Fransen in Afrika, de Nederlanders in Indonesië hebben daarmee toch niet zoveel moeite gehad?

,,Het ligt niet zo zwart-wit. De VS zijn ook niet bezeten van het gebruik van hun militaire macht. Maar over het algemeen zijn Amerikanen meer geneigd te geloven in de legitimiteit van militaire macht dan Europeanen. Sterker, de Europeanen ontwikkelen zich meer en meer in de richting van verwerping van militaire macht, en vasthouden aan bepaalde internationale juridische waarden. In 1999 hechtten de Europeanen niet zo aan goedkeuring van de Veiligheidsraad om in te grijpen in Kosovo. Maar vier jaar later lijkt dat een absolute voorwaarde voor internationale actie.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden