Europa moet zich uit de penarie investeren

Arme Portugezen eten uitgedeeld voedsel op een plein in Lissabon. De kloof tussen Noord- en Zuid-Europa is groot. Beeld ap
Arme Portugezen eten uitgedeeld voedsel op een plein in Lissabon. De kloof tussen Noord- en Zuid-Europa is groot.Beeld ap

Zes jaar na het begin van de financiële en economische crisis lijkt de economie weer aan te trekken. Maar is de crisis echt bezworen? Vandaag de laatste aflevering: Het probleem van Europa is dat er te veel problemen zijn.

Met gefronste wenkbrauwen keek de Amerikaanse econoom Paul Krugman afgelopen week naar Europa: "Het is echt nogal eng." Terwijl een paar maanden geleden op het oude continent nog blij klonk dat de eurocrisis voorbij was en het beleid van 'bezuinigen en hervormen' toch echt zijn vruchten begon af te werpen, ziet het er nu weer grimmig uit. In de eurozone is de economische groei gestagneerd en, angstiger, kruipt het inflatiecijfer steeds dichter naar de nul. Wat is er aan de hand met Europa, vraagt Krugman zich af in zijn blog voor The New York Times.

Opvallend is in ieder geval dat het woord 'eng', scary, aan deze kant van de oceaan nauwelijks te horen is als het over de economie gaat. Een paar jaar geleden wel, toen de toekomst van de euro op het spel stond. Maar nu niet meer. Zelfs uit de sliert teleurstellende cijfers van afgelopen week, zijn nog altijd opbeurende puntjes te destilleren, blijkt uit de reacties van politici. Neem probleemgeval Spanje, dat land behoort nu tot de 'topgroeiers' van de eurozone met 0,6 procent. Nederland, voormalig zorgenkind, is 'op de goede weg'. De cijfers voor de eurozone als geheel zijn maar 'iets slechter' dan verwacht. Onmiddellijk werd ook gewezen op de 'politieke spanningen'. De crisis rond Oekraïne zou de grote boosdoener zijn.

De moed erin houden en naar een dictator buiten Europa wijzen zijn op zichzelf logische reacties. Natuurlijk doen Poetins fratsen het vertrouwen geen goed. Maar het effect van de laatste ontwikkelingen (de boycot van de Europese Unie en de tegenzetten van Rusland) zit nog niet in de cijfers over het tweede kwartaal die nu gepubliceerd zijn. Die schok moet nog komen. En vanzelfsprekend is het fijn als de economie van Spanje weer groeit, maar het zal echt een stuk harder moeten gaan om een substantieel deel weg te doen smelten van de enorme werkloosheid van 25 procent in het land.

Fundamentele moeilijkheden
Het probleem is, om antwoord op Krugman te geven, dat er te veel problemen zijn. En dat de Europese Unie, meer specifiek de eurozone, er maar gedeeltelijk in slaagt ze te benoemen, laat staan op te lossen. Ontkenning is dus een deel van de narigheid. Onder de tegenvallende cijfers liggen fundamentele moeilijkheden, die niets met meneer Poetin te maken hebben.

Zo is voor veel economen duidelijk dat het hameren op het terugbrengen van begrotingstekorten desastreus heeft uitgepakt. Een bekende discussie, waar Krugman overzees zijn steentje aan heeft bijgedragen. Maar ook het IMF is die mening toegedaan. Allemaal tegelijk de bestedingen terugbrengen, terwijl bedrijven niet investeren en burgers hun schulden willen verlagen, werkt recessies in de hand. De teugels zijn nu ietsje losser, maar ook weer niet zoveel en de schade is al toegebracht: de uitgaven van consumenten stagneren al lang, de werkloosheid in de eurozone is hardnekkig hoog met ruim 11 procent.

Februari 2013: in Athene wordt gratis voedsel aan de bevolking uitgedeeld. Beeld afp
Februari 2013: in Athene wordt gratis voedsel aan de bevolking uitgedeeld.Beeld afp

Nu de rente op overheidsobligaties van landen als Duitsland en Nederland historisch laag is (er kan bijna gratis geleend worden) pleiten sommigen voor een mega-injectie om de economie te stimuleren. Het is aan dovemansoren gericht. Het debat gaat, zie Nederland, over een relatief klein bedragje dat misschien naar lastenverlichting gaat.

Een ander probleem is de Europese Centrale Bank. In de ogen van Amerikanen en Britten is dat een vleugellam instituut dat aan de leiband van Duitsland ligt. Grootscheepse monetaire verruiming, zoals de Angelsaksen hebben gedaan om hun economieën te stimuleren, mag niet. Het past niet in het mandaat van de bank om overheidsschulden op te kopen, zoals de andere centrale banken hebben gedaan. Dat zou landen namelijk ontslaan van de plicht hun eigen zaakjes op orde te houden, ze zouden dan te gemakkelijk wegkomen en niet meer hervormen.

Lage inflatie
De oproep aan de ECB om wel met hardere maatregelen dan tot nu toe de economie te helpen klinkt steeds luider, niet alleen omdat het herstel mager is, maar omdat tegelijk de inflatie angstig dicht naar de nul toekruipt. De geldontwaarding ligt nu rond de 0,5 procent, terwijl die volgens de ECB zelf iets onder de 2 procent zou moeten liggen voor een gezonde economische toestand.

Die lage inflatie scherpt weer een ander probleem in de eurozone aan: de onevenwichtigheden tussen, grofweg, Noord en Zuid. Rond de Middellandse zee zijn landen bezig concurrerender te worden door middel van lagere lonen en prijzen. Dat is een pijnlijk proces dat zijn sociale grenzen kent. Enige inflatie maakt het makkelijker omdat de lonen dan in nominale bedragen minder hoeven te zakken. De lage inflatie in de gehele eurozone betekent de facto deflatie in het Zuiden. Dat maakt het aanpassingsproces wel erg lastig. Bovendien nemen de hoge schulden dan nauwelijks in waarde af en blijven die de ruimte voor bestedingen zwaar naar beneden duwen.

De lage inflatie leidde een paar weken geleden tot een opmerkelijke oproep van de Duitse centrale bank, de Bundesbank, om de lonen in Duitsland harder te laten stijgen. Het Zuiden heeft daar baat bij en het krikt de geldontwaarding in de hele muntunie op. Ook de ECB vond het een goed idee. Maar werkgevers in Duitsland riepen gelijk hard 'nee!'; dezelfde reactie als in Nederland te horen is wanneer de suggestie wordt gedaan de lonen meer te laten stijgen.

Onderzoek naar exportoverschotten
Het exportbeleid van Noord-Europa staat nog altijd op een voetstuk, zo blijkt, terwijl economen al jaren wijzen op de achterblijvende bestedingen van consumenten. Die moeten de groei aanwakkeren en dragen voor een groter deel bij aan het bruto binnenlands product dan de uitvoer. De exportoverschotten van Duitsland en Nederland zijn al enorm, zo hoog zelfs dat de Europese Commissie er onderzoek naar doet en mogelijk met aanbevelingen voor Duitsland komt om het te verlagen. Als landen als Duitsland en Nederland meer zouden importeren, helpt dat het Zuiden om uit de misère te komen.

Een demonstratie in Barcelona op de Dag van de Arbeid tegen de armoede in het land. Beeld epa
Een demonstratie in Barcelona op de Dag van de Arbeid tegen de armoede in het land.Beeld epa

Landen in de eurzone zijn echter nog zeer soeverein, ze stemmen hun economisch beleid nauwelijks op elkaar af ten bate van de gezondheid van de gehele muntunie. Ieder blijft op zijn eigen stokpaard zitten, overheden worden afgeknepen en de ECB kan geen redding brengen.

Het is ook de vraag of het waterkanon van de ECB waar nu om gevraagd wordt, nog zou helpen. De bedoeling van het opkopen van overheidsschuld is om banken verlichting te geven en zo de kredietverlening aan burgers en bedrijven weer op gang te brengen. Maar, nog een probleem van de eurozone, de banken zijn nog steeds druk in de weer met het verbeteren van hun balansen en het verhogen van buffers. In november is de grote test van de ECB en moet blijken wie nog de zwakke broeders zijn. Dat is nodig voor het vormen van een bankenunie.

De eurozone lijkt dan ook diep verstrikt te zijn geraakt in een web van veel problemen waaruit het moeilijk ontsnappen is. Het Japan-scenario van tijdenlange stagnatie ligt op de loer of is volgens sommigen al bewaarheid. De komende vergrijzing, die juist om meer uitgaven vraagt, maakt het web nog plakkeriger.

Investeringskloof
Is er dan geen enkele uitweg? Nou misschien. De sleutel kan liggen bij investeren. Geld steken in onderzoek en ontwikkeling van producten, meer besteden aan onderwijs, projecten in bij voorbeeld infrastructuur of duurzame energie van de grond trekken: investeren in zaken die economische groei kunnen opleveren. Dat is namelijk nog een Europees probleem, alsof er al niet genoeg zijn: gebrek aan investeringen.

Al voor de financiële crisis lagen de investeringen in landen van de eurozone gemiddeld onder die van andere rijke landen. Ook de afgelopen jaren zakten de investeringen naar een lager niveau dan op grond van de economische ontwikkelingen verwacht mocht worden. Het Duitse onderzoeksinstituut DIW onderzocht de 'investeringskloof' en komt tot de conclusie dat zelfs economische motor Duitsland achterblijft. Ierland en Nederland scoren het slechtst in het onderzoek van DIW, Frankrijk en België doen het nog het best.

Voor de hele eurozone bedraagt de kloof maar liefst 200 miljard euro. Volgens het Duitse instituut zou de Europese Unie dit probleem met voortvarendheid moeten aanpakken. Bijvoorbeeld door een fonds in het leven te roepen ter waarde van 100 miljard euro. Alleen, waar moet het geld vandaan komen? Bedrijven durven niet, banken willen niet en overheden mogen niet. Het fonds zou daarom eigen obligaties moeten uitgeven en onderdeel kunnen worden van de Europese Investeringsbank, die nu nog beperkt is in omvang en acties.

Zijn er dan kopers voor die obligaties? De Duitse onderzoekers denken van wel. Ieder jaar wordt er in de eurozone ongeveer 300 miljard euro gespaard. Er is dus geld zat, concluderen ze optimistisch, het moet alleen gemobiliseerd worden. De nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, zit ook op dat spoor. Volgens hem is er gedurende drie jaar 100 miljard euro per jaar in stelling te brengen. Het moet alleen nog even georganiseerd worden. Daar zal, Europa kennende, nog wel enige tijd overheen gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden