interview

Europa moet voor zijn principes staan

Beeld Werry Crone

De Europese leiders moeten de onderhandelingen met Turkije over toetreding tot de EU stilleggen, vindt Turkije-rapporteur Kati Piri. Ze is bezorgd over de mensenrechtensituatie daar. 'Maar blijf in gesprek met Erdogan.'

Ze herhaalde haar oproep deze week nog maar eens. De onderhandelingen met Turkije over toetreding tot de Europese Unie moeten worden opgeschort. Kati Piri, de Turkije-rapporteur van het Europees Parlement is bezorgd over de duizenden arrestaties sinds de mislukte coup vorig jaar, de achteruitgang van de rechtsstaat en de toenemende macht van president Erdogan. Het Europees Parlement heeft Piri al kunnen overtuigen. Nu de Europese leiders nog. Vandaag komen die voor een top bijeen in Brussel. Maar Piri weet heel goed dat zij de gesprekken over toetreding niet formeel zullen stilleggen. Ze heeft geleerd geduld te hebben en moeizame onderhandelingen uit te zitten. "Het zou prettig zijn om ook eens iets positiefs te kunnen melden."

Turkije staat vanavond pas op de agenda, als gespreksonderwerp tijdens het diner. Waarom dan pas?

"Dan hoeven de landen er niets over in de slotverklaring te zetten. Regeringsleiders moeten besluiten op buitenlands gebied unaniem nemen. Het is lastig om 28 hoofdsteden op één lijn te krijgen over de toetredingsonderhandelingen met Turkije. Net als de Europese Commissie kijken de landen naar terreinen waar ze Turkije hard nodig hebben. Zoals samenwerking rondom de oorlog in Syrië, en de opvang van vluchtelingen. Ik vind het zorgelijk dat ze op andere vlakken stil zijn. Zo zit een parlementariër van oppositiepartij CHP sinds half juni in de gevangenis en hangt hem een straf van 25 jaar boven het hoofd. De Europese Commissie heeft daar nog steeds niet op gereageerd. Op die manier stoot je ook het deel van de Turkse bevolking dat Europese waarden hoog in het vaandel heeft tegen het hoofd. Als Europees parlement leggen we juist de nadruk op de rechtsstaat en democratie in Turkije."

Het Europees Parlement heeft makkelijk praten. Ze kan wel eisen dat de onderhandelingen over toetreding worden gestopt, maar de lidstaten zullen de diplomatieke scherven moeten oprapen.

"Ik vind dat we voor onze principes moeten staan. Het parlement neemt het toetredingsproces gewoon serieus. Daarbij hoort dat de onderhandelingen worden opgeschort als er sprake is van structurele schendingen. In 2004 en 2005 waren wij ervoor de onderhandelingen met Ankara te beginnen, terwijl sommige lidstaten toen sceptisch waren over een Turks lidmaatschap. Vanaf het begin is dat een splijtzwam geweest. Onder de huidige omstandigheden kun je niet over lidmaatschap spreken. Onze kritiek op de gebrekkige rechtsstaat is gepast als een land lid van de EU wil worden. Ik zie dat de regeringsleiders vooral afwachten, hopen en sommigen bidden dat het beter zal gaan in Turkije. Die strategie zie ik op geen enkele manier werken."

Waarom niet gewoon accepteren dat Turkije nooit lid wordt van de EU en de relatie beperken tot een handelsrelatie? Dat is bijvoorbeeld wat Oostenrijk wil.

"We moeten de deur niet dichtdoen voor de helft van de Turkse bevolking die een andere koers wil. Op termijn kan het perspectief van EU-lidmaatschap een drukmiddel voor hervormingen zijn. Dat hebben we bijvoorbeeld aan het begin van deze eeuw gezien. Toen zijn in Turkije zaken ten goede veranderd. Onder een andere regering kan Turkije zich optrekken aan de Europese maatstaven."

Maar dat lijkt nu niet aan de orde. Waarom dan toch zwaaien met die Europese waarden?

"Als je geen grenzen aangeeft, wakker je het autoritaire beleid van president Erdogan verder aan. Brussel noemt nu als rode lijn die Turkije niet mag overschrijden de invoering van de doodstraf. Ik vind dat wel erg mager. Dan behandel je Turkije eigenlijk op dezelfde manier als China of Rusland. Het is beter om vast te leggen welk gedrag van Erdogan tot welke consequenties zal leiden.

"Maar dan moet je wel met hem in gesprek gaan. Dat gebeurt nu nauwelijks. Europese Commissie-voorzitter Jean Claude Juncker en Raadsvoorzitter Donald Tusk ontmoetten Erdogan pas vorige maand toen hij toch al in Brussel was voor een Navo-top. Dat was ruim een jaar na de mislukte coup in Turkije. In de afgelopen maanden dat het zo slecht ging met Turkije was Merkel de enige die rechtstreeks met Erdogan heeft gesproken. Als je vindt dat het geopolitieke belang van de relatie met Turkije zo groot is dat je toetredingsonderhandelingen niet kunt stilleggen, dan moet je ook het gesprek aangaan."

(tekst loopt door onder de afbeelding)

Turkije-rapporteur Kati Piri april vorig jaar tijdens bezoeken aan het officiële vluchtelingenkamp Eleonas bij Athene (boven) en aan het niet-officiële vluchtelingenkamp bij Idomeni aan de Griekese grens met Macedonië. Beeld werry crone

Tusk en Juncker laten zich niet in Ankara zien. U reist als rapporteur wel regelmatig die kant op. Bent u nog welkom?

"Er staat nog altijd iemand met een naambordje klaar als ik op het vliegveld aankom, maar het gaat wel steeds moeizamer. Ik was er in februari voor het laatst. Bij de ministers van buitenlandse zaken of Europese zaken werd ik niet meer ontvangen, maar ik heb nog wel met de vicepremier kunnen spreken. De Turkse regering vindt mij te kritisch, maar tegelijkertijd ziet ze ook dat ik oprecht betrokken ben bij Turkije. Formele gesprekken zijn daarom lastig, maar informele contacten blijven wel open staan. Als ik in Turkije ben, ontmoet ik ook parlementariërs van de AKP en oppositiepartijen. Verder spreek ik standaard met vakbonden, werkgeversorganisaties, mensenrechtenorganisaties en media. Juist nu is het belangrijk om Turkije te bezoeken. Het land is zoveel meer dan alleen Erdogan en zijn woedeuitbarstingen. Het is belangrijk oog te houden voor het andere deel van de Turkse samenleving. Werkgeversorganisaties zijn er bijvoorbeeld ook niet gelukkig mee als de relatie met Europa verslechtert."

De rechtsstaat gaat achteruit, signaleert u als u in Turkije bent. Toch vindt u het land veilig genoeg voor vluchtelingen want u staat achter de migratiedeal die Brussel vorig jaar met Ankara sloot. Gelden voor vluchtelingen andere maatstaven als het om democratie gaat?

"Laat ik voorop stellen dat ik de deal niet verdedig omdat het een ideale oplossing is, maar omdat het alternatief slechter was. Vorig jaar werden er overal in het oosten van Europa muren gebouwd en grenscontroles ingevoerd. Een deel van het probleem zit hem ook niet in het akkoord op zich, maar in de gebrekkige uitvoering door de EU. De Turkije-deal was bedoeld om de EU-lidstaten tijd te geven een systeem op te zetten om de vluchtelingen onderling te verdelen. Europese landen hebben beloofd meer vluchtelingen rechtstreeks uit Turkije te laten overkomen, in ruil voor het tegenhouden van de boten. Maar dat gebeurt nog onvoldoende. Dat verdelen moet echt eerlijker. Van de 160.000 mensen die we hebben beloofd te herverdelen, hebben we er nog maar 21.000 opgenomen. We kunnen Italië niet vanwege zijn ligging alles laten opknappen."

Ondertussen ontvluchten sommige Turken hun eigen land.

"Het klopt dat het aantal asielaanvragen van Turken toeneemt in Europa. Voor veel Turken is het land sinds de mislukte coup onveiliger geworden. Toch is voor Syrische vluchtelingen Turkije veiliger dan bijvoorbeeld Libanon of Jordanië. De afspraken tussen EU en Turkije hebben er bijvoorbeeld voor gezorgd dat ze in Turkije nu een wettelijk beschermde status hebben gekregen. Ook krijgen ze nu makkelijker een werkvergunning. Op het moment gaat iets minder dan de helft van de Syrische kinderen in Turkije naar school, maar alles lijkt nu op alles te worden gezet om vanaf september alle Syrische kinderen naar school te laten gaan."

Zelf bent u ook een kind van een vluchteling. Uw vader vluchtte om politieke redenen uit Hongarije naar Nederland. Beïnvloedt die familiegeschiedenis uw drijfveren?

"Ik heb een sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel. Dat heeft denk ik wel met mijn Hongaarse achtergrond te maken. Pas kort voor zijn dood kon mijn vader echt praten over alles wat hij heeft meegemaakt. In de Koude Oorlog gingen we tijdens de vakanties wel eens terug naar Hongarije. Van de situatie daar heb ik als kind onbewust toch iets meegekregen. Ik heb sterk het gevoel dat ik moet opkomen voor zwakkeren, omdat ik zelf ook de verschillen in de maatschappij gezien heb. Ik ben in Utrecht opgegroeid in een wijk waar de helft van de kinderen op de basisschool van niet-westerse afkomst was. Daarna ging ik naar het christelijk gymnasium, dat was weer een hele andere wereld. Ik merkte bij mijn vader dat hij dankbaar was voor de kansen die Nederland bood. Hij kwam hier zonder een cent op zak aan, maar zijn dochters konden opklimmen in het leven. Natuurlijk botst mijn gedrevenheid soms met de realiteit. Als rapporteur sta ik voor mijn idealen, maar ik moet ook zorgen dat de rest van het parlement het met mij eens is. Dat vergt veel geduld en onderhandelen om iets te bereiken."

Turkije stelt zich niet op als gewillige toetredingskandidaat, veel lidstaten willen het land niet bij de EU hebben. Raakt u gefrustreerd als Turkije-rapporteur?

"Als Turkije-rapporteur is het werk minder opbeurend dan pakweg als Slovenië-rapporteur tijdens de toetreding in 2004. Ik geef toe dat het soms wel prettig zou zijn als er wat meer positieve ontwikkelingen in Turkije waren. Als ik in de media gevraagd wordt, is het bijna altijd vanwege iets negatiefs. Wat mij helpt is om mij in de 'gewone Turk' te verplaatsen. We mogen dan wel problemen hebben met de Turkse regering, maar we moeten niet vergeten dat Turkije een heel diverse bevolking heeft. Ik stel me voor wat het met je doet als er in je land voortdurend aanslagen plaatsvinden en er een mislukte couppoging geweest is. Ik vind het belangrijk dat mensen het gevoel hebben dat ze niet alleen staan. Na de mislukte staatsgreep kreeg ik soms wel dertig brieven per dag. Sommige mensen klaagden daarin dat we in Europa te weinig begrip tonen voor de impact die de couppoging op Turkije heeft en alleen maar kritiek uiten. Anderen beschreven schrijnende persoonlijke situaties als gevolg van de noodtoestand. Een vrouw schreef dat haar vader - een rechter met hartproblemen - gevangen was gezet. Er was geen bezoekregeling, ze was bang hem nooit meer levend terug te zien. Alle brieven beantwoord ik persoonlijk. Het is misschien iets kleins, maar voor mensen kan dat waardevol zijn."

Wie is Kati Piri?

Kati Piri (Celldömölk, Hongarije, 1979) is Turkije-rapporteur namens het Europees Parlement. Sinds 2014 is ze lid van het Europees Parlement voor de PvdA. Piri groeide op in Utrecht, studeerde achtereenvolgens pedagogiek en Internationale betrekkingen aan de universiteit van Groningen. Daarna werkte ze onder andere bij de Wiardi Beckman Stichting en het Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden