Europa mist leiders

De EU-lidstaten beginnen zaterdag in Rome aan de onderhandelingen over een Grondwet voor de Europese Unie. Dat gebeurt veel te laat, zegt oud-eurocommissaris Karel van Miert. Europa had zijn huis op orde moeten hebben voor de toetreding van tien nieuwe lidstaten. Maar het heeft aan leiderschap ontbroken.

Het leven valt niet mee voor iemand die gewend was over een limousine en eigen chauffeur te beschikken. Karel Van Miert is veel te laat voor zijn afspraak. De auto wilde niet starten. ,,Ik ben niet zo technisch'', klinkt het verontschuldigend.

De Vlaamse socialist Van Miert, die tot 1999 eurocomissaris was en vervolgens tot dit voorjaar rector van Nyenrode, volgt de aanloop naar een nieuwe Europese Grondwet met argusogen. De komende maanden moet Europa de inrichting van het huis zodanig aanpassen, dat volgend jaar de tien nieuwe lidstaten er een plekje vinden en het huishouden desondanks kan blijven functioneren. Van Miert vindt dat de EU met de rug tegen de muur staat. De uitbreiding noemt hij onverantwoord.

,,De bedoeling was altijd om eerst het huis op orde te hebben, voordat er werd uitgebreid. De huidige leiders hebben dat pad verlaten, met een politieke wedloop waarbij iedereen die landen beloofde dat ze snel mochten toetreden. Ik herinner me dat de Franse president Chirac in Warschau een grote toespraak hield en beloofde dat Polen in 2000 lid zou zijn. De arme Hans van den Broek, toen eurocommissaris voor het buitenlands beleid, vroeg of het misschien ook 2002 mocht zijn. Hij kreeg de wind van voren van Parijs.'' Bij gebrek aan politiek leiderschap heeft de Unie de uitbreiding op z'n beloop gelaten, vindt Van Miert. ,,Op een gegeven moment moest men accepteren dat die landen gingen toetreden. Maar ondertussen bleek het Verdrag van Amsterdam, bedoeld om de instellingen beter te laten functioneren in een grotere Unie, op veel punten een maat voor niets. In Nice lukte het naderhand ook niet. En daar zaten we dan.''

De Europese Conventie, de denktank die een nieuw verdrag heeft voorgekookt, was een goed idee, vindt Van Miert. ,,Maar daarna moet je nog twee fasen doorlopen: de Intergouvernementele Conferentie, die nu begint en waar je met 25 regeringen aan tafel zit, en goedkeuring van het onderhandelingsresultaat. Dat laatste gaat in veel landen via een referendum. Als dat in één land misgaat, loopt het hele raderwerk vast.''

De ontwerpgrondwet wordt de komende maanden uiteengerafeld door de regeringen, vreest Van Miert. ,,Blair heeft zijn deadlines, Aznar zijn eigen belangen, net als de Polen. De kleine landen zitten aan te hikken tegen wat die grote landen doen. Er is duidelijk een tendens naar meer intergouvernementele samenwerking, vooral tussen grote landen onderling.''

Er is veel discussie over de samenstelling van de Europese Commissie. De Conventie stelt een kleine Commissie voor, waarin vijftien commissarissen stemrecht hebben en de overige niet. Bij toerbeurt zou elk land een commissaris met stemrecht krijgen. Van Miert: ,,Ik zat in een Commissie van vijftien leden en later in een Commissie met twintig commissarissen. Dat was voor mij de limiet. Er zijn misschien maar tien behoorlijke portefeuilles te verdelen.''

De kleine landen, en vooral de nieuwe lidstaten, hameren echter op het behoud van een eigen, volwaardige, eurocommissaris. Van Miert begrijpt dat niet. ,,Alhoewel een commissaris zijn land formeel niet vertegenwoordigt, is dat blijkbaar de perceptie. Die landen praten erover alsof het verdrag niet bestaat. Alsof een commissaris geen eed moet afleggen bij de rechters van het Europees Hof dat hij zich onafhankelijk zal gedragen. Sommigen gedragen zich er ook niet naar, helaas.''

Vasthouden aan de eigen commissaris met stemrecht, kan uiteindelijk de Commissie ondermijnen. ,,Als iemand nationale standpunten verdedigt en als loopjongen van zijn regering functioneert, verlies je snel aan invloed en wordt de Commissie ongeloofwaardig.''

De oplossing heeft ook Van Miert niet. ,,Je zult moeten kiezen tussen modellen die allemaal voor- en nadelen hebben. Over twee dingen mag je geen compromissen sluiten, namelijk dat de besluiten steeds collegiaal genomen worden en dat eurocommissarissen optreden in het belang van de gemeenschap en geen instructies mogen aanvaarden van wie dan ook.''

Vroeger vormden Jacques Delors, Helmut Kohl en François Mitterrand het gezicht van de Unie. Politici met hun gezag ontbreken nu. Van Miert: ,,Zonder hun politiek leiderschap had je nooit de euro gehad. Delors en Mitterrand waren geen dikke vrienden, maar over een aantal zaken waren ze het duidelijk eens en ze knokten daar ook voor. Er waren dingen die ze op termijn wilden realiseren. En ze slaagden daarin. Dat heb ik de laatste vijf jaar niet meer gezien. Vandaar dat die hele uitbreiding maar voort bleef kabbelen. De Fransen gingen de Roemenen knuffelen, de Britten en de Duitsers deden hetzelfde met de Polen. Deze leiders zijn er verantwoordelijk voor dat Europa niet klaar is om na de uitbreiding slagvaardig te kunnen functioneren. Dat kan de geschiedenis hen nog zwaar aanrekenen.''

Van Miert denkt dat het gemor van de kleine landen over de toekomstige architectuur van de Unie door de grote landen wordt onderschat. ,,Er was een tijd dat iedereen de Frans-Duitse as aanvaardde. Historisch is het zo dat die twee landen vaak initiatieven namen en dat dankzij die goede samenwerking de zaken in Europa vooruitgingen. In de toekomst moet die samenwerking overeind moeten blijven, want als de Fransen en Duitsers het niet met elkaar kunnen vinden, vrees ik het ergste.''

Leiderschap, en niet alleen van Frankrijk en Duitsland, is volgens Van Miert ook nodig om de versnippering in Europa af te remmen. Dat gevaar ligt op de loer. ,,In Washington moeten ze maar met de vingers knipperen en de Bulgaren en Roemenen doen wat ze daar beslissen. Ze zullen in de Unie misschien nog net niet hun spiekbriefjes aflezen.''

Kun je het gebrek aan leiderschap compenseren door een president van de Europese Raad te benoemen, zoals de bedoeling is? ,,Ik denk het niet'', zegt Van Miert. ,,Het hangt natuurlijk van de persoon af. Prodi was oud-premier van Italië, toen hij werd benoemd tot Commissievoorzitter. Kijk eens hoe de man is behandeld door de Europese Raad. Het is niet omdat je premier van je land bent geweest, dat je ook veel macht hebt als toekomstig president van de Unie. Teveel macht zullen de andere Europese leiders nooit afstaan.''

Wat zo'n president volgens Van Miert kan doen is mensen bij elkaar brengen. ,,Maar zelfs dan. Je hebt het onlangs weer gezien: Schröder, Chirac en Blair zaten samen in Berlijn om over Irak te praten. Aznar en Berlusconi allebei ongelukkig, omdat ze er niet bij mochten zijn.''

Over de te benoemen EU-minister van buitenlandse zaken is Van Miert minder somber. ,,Hij zal over wat geld kunnen beschikken, omdat hij ook bevoegd wordt voor de externe relaties van de Unie. Hij staat met een been in de ministerraad en het andere in de Commissie.''

Van Miert hoopt dat de voorzitter van de Commissie en de president van de Europese Raad een tweespan zullen vormen. ,,Je moet maar hopen dat die twee geen rivalen zijn, dat ze bereid zijn samen te werken, al zie je dat tegenwoordig niet meer zo vaak in de politiek.''

Zaterdag starten in Rome formeel de onderhandelingen over de EU-grondwet, die alle voorgaande Europese verdragen moet vervangen. ,,In het beste geval zullen de regeringen de schade beperken, al vrees ik dat de conferentie bij de Italianen niet in goede handen is. Het zou een waar mirakel zijn als het werk van de Conventie grotendeels overeind blijft.''

De goedkeuring van het resultaat, dat mogelijk na maanden van onderhandelingen wordt bereikt, wordt een moeilijke klus, verwacht Van Miert. Hij ziet een referendum over de grondwet niet zitten. ,,Mensen stemmen tegen om redenen die niets Europa te maken hebben. Dat is een groot gevaar.'' Van Miert ziet meer in een Europees referendum, dat overal in de EU wordt gehouden en alleen over de Unie gaat. ,,Dan is de keuze veel duidelijker en gaat het niet meer om de nationale politiek. Er zijn zoveel voorbeelden van referenda die misbruikt zijn voor andere politieke doelen.''

De Belg ziet op het gebied van het buitenlands- en defensiebeleid in de Unie weinig vooruitgang. Volgens hem is dat ook het gevolg van de Amerikaanse overheersing. ,,Maar dat kan morgen veranderen, als de Amerikanen eindelijk begrijpen dat het niet zo gemakkelijk is om heel de wereld te runnen op hun manier. Misschien komen ze tot de conclusie dat de Europese Unie, die samenwerkt en integreert, de beste oplossing is voor de toekomst.''

,,Het is al zover gekomen dat de Amerikanen moeten gaan bedelen voor Irak. Het zou dus best eens kunnen, ik hoop het, dat Washington beseft dat het beter is om Europa als maatje te hebben, in plaats van de een tegen de ander uit te spelen of in zee te gaan met een paljas als Berlusconi. Washington moet dan wel kunnen rekenen op mensen in de Europese Unie die geloofwaardig zijn. Dat betekent dat je je eigen huis op orde moet hebben. Daar zijn sterke schouders voor nodig.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden