'Europa is een ongekend succesverhaal'

Ben Bot kijkt terug op ruim veertig jaar buitenlandse politiek

Toen Ben Bot als jong diplomaatje in Brussel arriveerde voor zijn eerste buitenlandse post, midden jaren zestig, bestond de EEG (de voorloper van de Europese Unie) uit slechts zes lidstaten, waaronder Nederland. Vier decennia later, toen hij (tegen zijn zin) afzwaaide als minister van buitenlandse zaken, was Europa onherkenbaar veranderd: er waren ruim twintig lidstaten bij gekomen, ook uit het oosten van het continent waar vroeger de aartsvijand woonde, er was een eenheidsmunt, en vrij verkeer van goederen en personen.

Het was een ontwikkeling die de founding fathers amper voor mogelijk hadden gehouden. Toch was er geen sprake van euforie. Integendeel: de EU had net een zware crisis achter de rug. Frankrijk en Nederland, landen die er vanaf het begin bij waren, hadden in het voorjaar van 2005 via een referendum de Europese grondwet afgewezen. Via een omweg is die grondwet er korte tijd later toch gekomen, maar het 'nee' van de Fransen en de Nederlanders was een teken aan de wand: het geloof in verdere Europese samenwerking was weg, hoe zegenrijk die voor de gewone Europeaan ook is geweest; scepsis kreeg de overhand, en tegenwoordig is er zelfs openlijke vijandschap tegen 'Brussel' te bespeuren.

Ben Bot heeft decennialang die ups en downs van Europa van dichtbij meegemaakt: niet alleen als diplomaat in Brussel, maar ook als permanente vertegenwoordiger bij de EU in de Europese hoofdstad, de hoogste gezant van Nederland. Brusselse correspondenten uit die tijd herinneren zich hem als een toegankelijke, vriendelijke en deskundige ambassadeur met een groot netwerk en een brede kijk op de wereld die tijdens briefings zijn kennis graag met het journaille wilde delen. Transparantie is belangrijk, schrijft hij in zijn memoires, "omdat de Nederlandse burger recht heeft te weten wat zijn officiële vertegenwoordigers in Brussel proberen te bekokstoven". De CDA'er was ook minister en ambassadeur in de DDR, Turkije en in Argentinië.

Het valt te prijzen dat de 77-jarige Bot zijn ervaringen te boek heeft willen stellen in 'Achteraf bezien. Memoires van een politieke diplomaat'. Anders dan in menig buitenland zijn memoires in Nederland dun gezaaid. In Groot-Brittannië is er amper een premier of minister die na zijn aftreden zijn herinneringen niet heeft opgeschreven, of laten opschrijven. De memoires plaatsen de auteur meestal in een bijzonder gunstig daglicht. Maar de lezer die dat in z'n achterhoofd houdt, kan er toch vaak interessante dingen in ontwaren; memoires zijn een nuttige aanvulling op, en bron voor de officiële geschiedschrijving.

Dat geldt zeker ook voor het boek van Ben Bot. Op vlotte toon geeft hij inzicht in de buitenlandse politiek van Nederland - dat zich in Europa graag opwerpt als kleinste van de grote lidstaten of als grootste van de kleine - en zijn rol daarin. Hij beschrijft de moeilijke afwegingen en soms pijnlijke dilemma's. Bot is een realpolitiker, geen bevlogen federalist die allerlei bevoegdheden overgedragen wil zien naar Brussel. Hij is de perfecte diplomaat die je als land om een boodschap kunt sturen; succes is meestal verzekerd. Af en toe toont hij zich wel de betrokken politicus, bijvoorbeeld over het Turkse EU-lidmaatschap waarvan oud-ambassadeur in Ankara Bot warm voorstander is.

De auteur verzet zich krachtig tegen het beeld dat het Europees avontuur Nederland alleen maar geld kost, dat de Brusselse bureaucraten erop uit zijn de laatste restjes soevereiniteit naar zich toe te harken, en dat de EU aan de lopende band landen subsidieert die de kantjes ervan aflopen.

Bij Bot overheerst een ander beeld: "Alles bij elkaar genomen is de EU een bijna ononderbroken successtory." We kunnen meer dan een halve eeuw vrede en welvaart op ons conto bijschrijven, concludeert hij terecht. Dat het saamhorigheidsgevoel is geërodeerd en de nationale belangenbehartiging de laatste tijd weer de overhand lijkt te hebben, is volgens Bot onvermijdelijk, gezien ook de snelle uitbreiding van de EU.

De vuistdikke memoires - vijfhonderd bladzijden - zijn nogal opsommerig. Vrijwel elk bezoek dat Bot als minister heeft afgelegd komt aan bod. Vermoeiend zijn de positieve kwalificaties die hij geeft van mensen die zijn pad hebben gekruist: ambassademedewerkers, collega-diplomaten, ministers. Bot is voortdurend 'onder de indruk' van hun kwaliteiten.

Af en toe slaat hij een kritische toon aan, bijvoorbeeld over Condoleezza Rice, veiligheidsadviseur van de Amerikaanse president George W. Bush en later minister van buitenlandse zaken. Bij een ontmoeting reageerde ze nogal nurks op de minister uit dat kleine landje. Maar dankzij een goedgekozen opmerking van Bot over politieke literatuur ontdooide ze gelukkig.

Bij een enkele passage gingen de wenkbrauwen van deze recensent omhoog. Bot schrijft dat het overtuigende 'nee' van de Nederlandse bevolking tegen de Europese grondwet in 2005 niet alleen hem, maar het hele kabinet 'overrompelde'. Dat de kiezers het voorstel zouden afstemmen, zag je weken van te voren aankomen. Bewindslieden stelden zich niet voor niets ronduit paniekerig op tijdens de campagne: minister Donner waarschuwde zelfs voor een oorlog als het nee zou winnen!

Mooi zijn de passages waarin Bot het over zijn jeugd en afkomst heeft: hij is geboren in Nederlands-Indië. Met genegenheid schrijft hij over zijn vader Theo die ook diplomaat en minister was (van onderwijs en van ontwikkelingssamenwerking). En Bot, die begin deze eeuw weduwnaar werd, mag graag onthullen dat hij via een reünie van de kabinetten-Balkenende een relatie heeft gekregen met zijn oud-collega Sybilla Dekker. De persoonlijke noot ontbreekt niet in dit boek dat ondanks enkele zwakheden toch zeker de moeite waard is.

Bernard Bot: Achteraf bezien, Memoires van een diplomaat en politicus Prometheus; 512 blz. euro 29,95

EU: markt en waarden

De Europese Unie is meer dan een interne markt met vrij verkeer van goederen en diensten, schrijft de deze zomer overleden hoogleraar Hans Nieuwenhuis in een intrigerend, polemisch maar ook chaotisch boek; de EU is ook een waardengemeenschap. Zonder slag of stoot zijn die waarden niet tot stand gekomen. Nieuwenhuis dook de geschiedenis in om ze te duiden. Hij eindigt met een pleidooi voor een gemeenschappelijke defensie: stevige voeten zijn onmisbaar voor een economische reus.

Hans Nieuwenhuis: Een steeds hechter

verbond, Europa op weg naar Europa.

Balans; 240 blz. euro 24,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden