Europa herverkaveld in een Rotterdamse hotelkamer

Tegenover Nederlands oudste ‘wolkenkrabber’, daar aan De Oude Haven, rijpte op die zonnige zomermiddag in 2003 het idee voor een verzoek aan de Rotterdamse burgemeester. Het beeld voor Pim Fortuyn is nog maar pas onthuld.

Waarom dan niet hier een plaquette voor een werkelijk groot staatsman? Op het terras van ‘Weimar’ ontstonden de eerste regels van de brief die dezelfde dag nog gepost werd.

Niets aan het moderne eetcafé doet herinneren aan het illustere Jugendstilpand dat hier op de hoek van Spaanse Kade en Haringvliet gestaan heeft. Hotel Weimar was indertijd het chicste etablissement van Rotterdam. Slechts welgestelden en mensen van aanzien bezochten het. Zo ook het tweetal dat op zaterdag 12 september 1914 zich aan de balie meldde.

De exprestrein was met uren vertraging op het Maasstation gearriveerd. In Duitsland hadden militaire transporten absolute voorrang, want vijfenhalve week tevoren was een grote oorlog uitgebroken. Toen de rijzige oude heer en de wat jongere dame in het hotel arriveerden was zij het die direct telefonisch contact opnam met de Holland Amerika Lijn. Tevergeefs. De eerste- en tweedeklashutten van De Nieuw Amsterdam - deze lag al onder stoom voor vertrek - waren overboekt. Duizenden Amerikanen ontvluchtten in die eerste oorlogsweken het slagveld Eu-ropa. Esperanza Garrigue, die zo spoedig mogelijk terug wilde naar de U.S.A. was nu genoodzaakt om met haar zwager, de Praagse filosofieprofessor Tomáš Masaryk, in hotel Weimar te blijven. Pas op de 23ste vertrok de Noordam naar Amerika.

Het leek wel dat het uitstel ‘de politicus’ Masaryk goed uitkwam en dat hij de begeleiding van Esperanza als alibi gebruikte voor het Oostenrijks-Hongaarse bewind onwelgevallige activiteiten. Masaryk, afgevaardigde in de Weense Reichsrat, had over de toekomst van zijn geboortegrond, Bohemen en Moravië, vergaande ideeën ontwikkeld. Parlementaire onschendbaarheid maakte het hem die eerste oorlogsmaanden nog mogelijk te reizen, zelfs naar het neutrale Nederland. Het was Esperanza die hem in de Maasstad deed belanden, hem daarmee de mogelijkheid biedend ongezien in contact te komen met vertegenwoordigers van Rusland, Engeland en Frankrijk, de landen waarmee Duitsland en Oostenrijk-Hongarije in oorlog waren. Masaryk gokte op een overwinning van de geallieerden en hoopte daarom bij hen steun te verwerven voor zijn plannen voor een onafhankelijke ‘Tsjechoslavi-sche’ staat.

Al op maandag 14 september ging hij aan de slag. (De kunstzinnige Esperanza was inmiddels een eigen programma gestart: museumbezoeken in diverse Hollandse steden.) Al-vorens zijn connecties in Parijs en Londen aan te schrijven had Masaryk op het Rotterdamse hoofdpostkantoor onder de naam A.R.Mill een poste restante-box geopend. Het was geen overdreven voorzorg, als men weet dat zich aan de overkant, in het Witte Huis, een Duitse spionagecel bevond. Het neutrale Nederland, en vooral de havenstad Rotterdam, was voor beide oorlogvoerende partijen een uitgelezen plek om elkaar te bespieden. Masaryk opereerde uiterst behoedzaam. Beducht voor Oostenrijkse argwaan vermeed hij elk contact met geallieerde consulaten en ambassades. Toen Esperanza naar Amerika vertrokken was, had hij nog geen enkel antwoord op zijn verstuurde brieven gekregen. Met name de hem bekende R.W.Seton-Watson, Oost-Europaspecialist van The Times, had hij gevraagd naar Rotterdam te komen. Uiteindelijk is Masaryk!

onverrichterzake naar Praag teruggekeerd, echter pas nadat hij Seton-Watson getelegrafeerd had een tweede bezoek aan Rotterdam te overwegen.

Terug in Praag bespeurde Masaryk een grote onvrede onder de Tsjechische bevolking. Dat hun jongemannen in het Oostenrijkse leger moesten vechten tegen de Russische en Servische broedervolkeren was onverteerbaar. In het geheim voerde Masaryk overleg met Tsjechische geestverwanten. Hij zou hun ideeën over de toekomst van hun land meenemen, als het hem lukte weer in Nederland te komen.

Wederom kreeg hij een visum. Op 14 oktober meldde hij zich weer in hotel Weimar.

Hij betrok kamer 106, met uitzicht op Het Witte Huis, en stuurde ogenblikkelijk een spoedtelegram naar

The Times met het verzoek iemand te sturen. Seton-Watson kwam direct de Noordzee over.

Ook hij nam zijn intrek in hotel Weimar, naast Masaryks kamer. De begroeting tussen de

twee vond zo onopvallend mogelijk plaats. Overdag voerden zij uitsluitend in hun kamers

overleg. 's Avonds na het invallen van de duisternis begaven zij zich op straat en wandelden al discussiërend over de Rotterdamse kaden. De Tsjech heeft de Engelsman zijn ideeën

voorgelegd: Rekenend op een geallieerde overwinning schetste Masaryk nauwkeurig de contouren van de Tsjechoslavische staat die hem voor ogen stond, als Oostenrijk-Hongarije in stukken uiteen zou vallen.

Seton-Watson heeft op grond van de gesprekken een uitgebreid memorandum opgesteld. Kopieën ervan belandden naderhand op de bureaus van alle geallieerde ministers van Buitenlandse Zaken. Anderhalve week na het inspannende

beraad met Seton-Watson is Masaryk naar Praag teruggekeerd. Voor een ‘landverrader’ als

Masaryk werd de toestand precair. Op aanraden van politieke vrienden is hij enkele maanden

later in ballingschap gegaan. Tot april 1917 verbleef hij in Londen. Daarna ging hij op reis om leiding te geven aan de legionairs, de strijdende Tsjechen in het buitenland. Hij doorkruiste Rusland van west naar oost. Pas eind november 1918 keerde hij via Amerika terug naar Europa. Duitsland had inmiddels gecapituleerd en het Habsburgse Rijk bestond niet meer. Op 21 december 1918 arriveerde Masaryk in Praag, verwelkomd door een

grote menigte als de 'President-Bevrijder' van de reoubliek Tsjechoslowakije, een land waarvan hij vier jaar tevoren in hotel Weimar de grenzen al had aangegeven.

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog drong het tot de directie van het hotel door welke belangrijke gast in oktober 1914 in het hotel had verbleven. In kamer 106 werd een portret van de eerste Tsjechoslowaakse president opgehangen. Tijdens het bombardement van Rotterdam is het hotel verwoest. Tsjechoslowakije, Masaryks levenswerk en een van de weinige democratieën in de periode tussen de twee wereldoorlogen, was toen al door Hitler geliquideerd.

Masaryk is de geschiedenis ingegaan als een groot staatsman, een democraat en een echte Europeaan. Fortuyn had wellicht nog iets van hem kunnen leren. Een kleine plaquette voor de Tsjech zou zeker gepast zijn. Nu, in 2007, heeft de burgemeester nog steeds niet geantwoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden