Europa, breng uw legers op orde

Een soldaat doet mee aan een Navo-oefening in Letland, begin december.Beeld REUTERS

Europa moet zijn militaire slagkracht vergroten. De EU-ministers van buitenlandse zaken waren het hier vorige maand al over eens. Europa moet ook een grotere rol gaan spelen op het gebied van internationale veiligheid, bijvoorbeeld via gezamenlijke vredesmissies. 

Vandaag komen de Europese regeringsleiders bijeen om te praten over de manier waarop dit te realiseren valt. Is dat een zaak van afzonderlijke landen, of moet er gestreefd worden naar een ‘defensie-unie’, zoals Commissievoorzitter Juncker wil?

En is het versterken van de Europese legers überhaupt noodzakelijk? Brengt militaire uitbreiding vrede en veiligheid werkelijk dichterbij, of vergroot dit juist de kans op oorlog?

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen: “Je kunt niet zeggen dat versterking van legers per definitie tot meer oorlogen leidt. We kunnen in dit opzicht veel leren van de Italiaanse diplomaat en politiek filosoof Machiavelli. Hij wist al dat het in de buitenlandse politiek vooral draait om zekerheid versus onzekerheid. Het gevaar is niet dat er wapens zijn, maar dat ze gebruikt worden. Belangrijker dan de vraag naar de hoeveelheid legers of wapens zelf is de vraag naar elkaars intenties. Wie zegt: ‘Ik ga me bewapenen’, schept duidelijkheid. Duidelijkheid neemt onzekerheid weg en daardoor vermindert het gevaar.

“De Eerste Wereldoorlog brak bijvoorbeeld niet uit door de beschikbare legersterkte, maar vooral door de onzekerheid. Landen tastten in het duister over elkaars intenties. Zo kon, zonder dat iemand het wilde, die oorlog uitbreken. Tijdens de Koude Oorlog was het de duidelijkheid die ervoor zorgde dat een kernoorlog uitbleef, al heeft het tijdens de Cuba-crisis in 1962 maar een haar gescheeld. Met andere woorden: duidelijkheid is van het grootste belang. Daarom is de verkiezing van Trump in dit opzicht zo zorgelijk.”

Belgische troepen tijdens een oefening op een vliegveld in België.Beeld REUTERS

Robin van den Akker, docent filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: “Dat klopt. Maar laten we niet doen alsof de urgentie van dit probleem door Trump veroorzaakt wordt. Ook Obama heeft al aangestuurd op een ander geopolitiek beleid, waarbij een minder interventionistische politiek in de Europa omliggende gebieden gepaard ging aan een verlegde interesse naar Azië. Het probleem van een toename van onzekerheid speelt dus al veel langer.”

Ankersmit: “Intussen leefde in veel landen - waaronder Nederland - de mythe dat we aan het Einde van de Geschiedenis zouden zijn beland, zoals beschreven door Francis Fukuyama. Na de val van de Muur zou de hele wereld dankzij de vrijhandel vanzelf veranderen in een soort liberaal paradijs, democratisch en vredelievend. Dat bleek uiteraard een illusie.”

Van den Akker: “Europa is mede daardoor jarenlang schrikbarend naïef geweest in het geopolitieke spel. We zien het nu aan de grenzen in Oost-Europa. We zagen het in Libië. We zien het nu in Syrië: het is ronduit beschamend dat we niets kunnen doen tegen het gezamenlijke optreden van Assad en Poetin rond de vernietiging van Aleppo. Assad wordt in het zadel gehouden, geheel tegen de wens van Frankrijk en Groot-Brittannië in; Rusland destabiliseert Europa door een exodus aan vluchtelingen te mobiliseren en - tegelijkertijd - rechts-populistische partijen te steunen. Europa wordt geopolitiek schaakmat gezet, omdat het niet eens vuile handen kán maken.

“De Nederlandse krijgsmacht versterken is niet meer dan het inhalen van achterstallig onderhoud. Een soevereine staat moet zichzelf kunnen verdedigen, zo simpel is het. Het geweldsmonopolie ligt bij de overheid, daar hoort een leger bij. Wat mij betreft, als kleinzoon van een generaal uit het Nederlandse leger, is dat ook een constatering die voorbij ‘links’ en ‘rechts’ ligt. Het is een fundament van de natiestaat. Op microniveau kan je tegen een agressieveling misschien de andere wang toekeren, maar op geopolitiek niveau kom je daar niet mee weg. De wereld is een strijdtoneel, het is niet anders.”

Ankersmit: “De Romeinen wisten al: wanneer je jezelf als land of mogendheid slecht bewapent, ben je een potentiële prooi voor de buitenwereld. Het is goed dat men eindelijk wakker wordt uit de droom. De grote vraag is alleen: hoe gaat Europa dit tekort herstellen? Als dat in EU-verband zou gebeuren, zoals Juncker en zijn Europese Commissie willen, dan zou dat het meeste gewicht in de schaal leggen. Er zou meer kunnen worden besteed en het zou naar de buitenwereld een sterke eenheid uitstralen. Alleen zou het betekenen dat we ons in de richting van een federale Europese staat zouden bewegen, en alleen al die gedachte geeft intern juist enorme verdeeldheid. Wanneer de Europese landen zich allemaal afzonderlijk gaan bewapenen, dan zou dat sneller en effectiever zijn. Maar voor de buitenwacht zou het juist weer een teken van onderlinge verdeeldheid zijn. Zo creëer je in feite nog meer complexiteit en onzekerheid, terwijl je daar juist van af wilt.”

Van den Akker: “Welnee - er zijn meer dan voldoende verbanden waarin samenwerking kan worden aangegaan. Van bilaterale afspraken zoals tussen Nederland en Duitsland tot de informele overlegorganen van de EU tot de formele overlegorganen van de Navo. Het is voor mij in ieder geval duidelijk dat Europese landen ieder voor zich een volwaardig leger moeten opzetten. Hoe de hazen lopen gedurende een militaire operatie kan per situatie worden bekeken.

“Om dit in EU-verband te proberen, is om meerdere redenen onwenselijk. Ten eerste koestert de EU allerlei onduidelijke en onverstandige ambities, zoals uitbreiding in oostelijke richting. Ten tweede is het niet eens zeker dat de EU over tien jaar nog bestaat. Ik zie het op orde brengen van de Europese militaire kracht als een taak voor elke afzonderlijke soevereine staat. Als dat eenmaal gelukt is, kunnen ze vervolgens samenwerken in allerlei verbanden, maar dat is stap twee. Eerst maar eens zorgen dat je überhaupt een vuist kan maken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden