Eureka! Een heerlijk gevoel als beloning voor het betere denkwerk

Henk de Regt en Hans Dooremalen: Het snapgevoel. Boom, Amsterdam, 204 blz., euro 22,50

***

De schrijvers

Wetenschapsfilosofen Herman de Regt en Hans Dooremalen (beiden Tilburg University) staan sinds hun vorige boek bekend als 's lands bekendste onzinbestrijders. Mediums met paranormale gaven, bijna-doodervaringen, homeopathie: het zijn maar enkele van de fenomenen die onder het fileermes gaan in 'Wat een onzin!' (2008). Nu is er een opvolger: 'Het snapgevoel', waarin het onder meer gaat over de herkomst van onzin.

Hun ambitie

Beroemder dan de Wet van Archimedes - de opwaartse kracht die een lichaam in een vloeistof ondervindt, is even groot als het gewicht van de verplaatste vloeistof - is de uitroep waarmee de ontdekking ervan gepaard ging. Eureka! Ziehier het snapgevoel in zijn meest beknopte vorm; je denkt iets zeker te weten.

Vaak is dat zelfvertrouwen terecht, maar vaak ook niet. In hun boek zoeken De Regt en Dooremalen uit waar het gevoel vandaan komt, in welke gevallen er sprake is van daadwerkelijk begrip, maar vooral wanneer dit misplaatst is. Om de zaken nog complexer te maken: soms ontbreekt het snapgevoel juist waar dit er eigenlijk wel had moeten zijn.

Het resultaat

Het boek is een breinbreker die dikwijls een forse inspanning van de lezer vraagt. Het terechte snapgevoel (zie het voorbeeld van Archimedes) roept weinig vraagtekens op, maar het onterechte snapgevoel is al lastiger. Hiervan is sprake wanneer je zeker denkt te weten hoe iets in het verleden is gegaan, bijvoorbeeld waar je was tijdens historische gebeurtenissen zoals de moord op Kennedy of 9/11.

Verrassend vaak blijken we ernaast te zitten en is de herinnering vervormd geraakt. Dan zijn er nog de situaties waarin het juist ontbreekt aan het snapgevoel, zoals tijdens een goochelshow. Je weet dat je bedonderd wordt, maar hoe krijgt die goochelaar op het podium dat toch voor elkaar!

Hier is juist sprake van de afwezigheid van het snapgevoel. We worden met andere woorden geplaagd door het enigmagevoel. Uitdagende gedachtenexperimenten en dilemma's stimuleren de lezer om zijn eigen snap- en enigmagevoelens op te zoeken en de status hiervan te onderzoeken.

Meest prikkelende hypothese

Het snapgevoel, stellen De Regt en Dooremalen, verhoudt zich tot ware kennis als een orgasme tot seks. Beide zou je kunnen beschouwen als een beloning van de natuur. Als mensen meer zin hebben in seks, vergroot dit de kans op voortplanting.

En als je een probleem hebt opgelost, een moeilijke rekensom bijvoorbeeld, voelt dat ook lekker. Het snapgevoel heeft met andere woorden evolutionaire voordelen. Het wakkert onze leergierigheid en kennisverwerving aan.

Alleen heeft dat fijne gevoel ook een nadeel. In het najagen ervan worden we soms slordig in ons denkwerk. Het resultaat: bevrediging die bij nadere beschouwing gebaseerd is op schijninzicht.

Reden om het boek niet te lezen

Wellicht vinden (potentiële) lezers het maar hypothetisch wat De Regt en Dooremalen beweren. Het snapgevoel als cadeautje van Moeder Natuur? Bewijs het maar eens.

Overigens kunnen de auteurs vermoedelijk een heel eind meegaan in die aarzeling. 'Onze suggestie is speculatief, dat geven wij toe, en vergt meer empirische steun om geaccepteerd te worden. Toch lijkt deze evolutionaire hypothese ons de moeite van het overdenken waard. (...) Het lijkt er namelijk op dat een onterecht snap- of enigmagevoel op cruciale momenten ons denken kan gijzelen en zo de oorzaak kan zijn van sterke illusies van begrip of onbegrip.'

Reden om het wel te lezen

Het mag waar zijn dat nader onderzoek nodig is, maar dat maakt het lezen van 'Het snapgevoel' ook tot een avontuur. Op diverse momenten zijn de auteurs aan het pionieren en de lezer pioniert met hen mee.

Maar na al die omzwervingen is het moeilijk denkbaar dat die lezer zich bij het nemen van beslissingen nog beroept op zijn onderbuik. 'Dat voel ik nu eenmaal zo', zoals je nogal eens hoort zeggen, is geen betrouwbaar kompas om op te koersen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden