Euforie over vrede is weer helemaal weg

De messen zijn geslepen. Nationalisten en Spaanse Basken onder aanvoering van premier Aznars Partido Popular storten zich in de verkiezingsslag in Baskenland, die volgende week zondag wordt beslist maar geen einde zal maken aan de hernieuwde, intense verdeeldheid.

AMSTERDAM - ,,Madrid mag wel eens excuses aanbieden voor de 1600 doden van Guernica.'' Het kostte lehendakari, 'premier', Juan Jose Ibarretxe van Baskenland vorige week weinig moeite de toon te zetten bij de aftrap van de campagne voor de verkiezingen van 13 mei: die was uitgerekend op de dag dat generaal Franco 64 jaar geleden Guernica, het symbolische hart van Baskenland, liet platgooien.

De sentimenten laaien hoog op in de bergregio langs de Golf van Biskaje. In tweeënhalf jaar is het klimaat radicaal omgeslagen. De euforie over een kans op vrede, gevoed door het Eta-bestand van 1998, heeft plaatsgemaakt voor een diepe tweedeling tussen Baskische nationalisten en Spaanse Basken, na het hernieuwde Eta-geweld. Dat kostte in anderhalf jaar 29 mensen het leven.

De gematigde nationalisten, te vinden in de grootste Baskische partij, de PNV, dachten in 1998 de situatie naar hun hand te zetten. Ze sloten met de radicale Eta-partij Euskal Herritarok (EH) het 'pact van Lizarra' om naar Noord-Iers voorbeeld een door hen gedirigeerd vredesproces op te zetten. De Eta zou de wapens neerleggen en er zou worden onderhandeld met Madrid over een politieke oplossing, met als einddoel zelfbeschikkingsrecht voor Baskenland.

Het kwam niet zover. Eta riep eenzijdig een wapenstilstand uit, en de Baskische kiezers gaven de nationalisten een mandaat: een meerderheid in het 75 zetels tellende parlement. Maar al na veertien maanden greep de afscheidingsbeweging opnieuw naar de bommen. Madrid wil niet praten, was het argument, en de gematigde nationalisten in de PNV deden te weinig om het einddoel van Eta dichterbij te brengen: een vrij 'Euskadi' (behalve de drie provincies die Baskenland vormen ook de Spaanse provincie Navarra en drie Franse streken langs de grens).

Op de golven van de verontwaardiging in Spanje over de nieuwe Eta-terreur pakte de Spaanse premier Jose Maria Aznar de gematigde Basken keihard aan. De PNV had zich laten gebruiken, riep hij, door met de radicale Eta-nationalisten in zee te gaan. Hij eiste een terugkeer in het 'democratische kamp', door opzegging van het Lizarra-pact. Aznar zocht en kreeg daarvoor steun van de Spaanse socialisten. Hij sloot met de PSOE een 'anti-terrorismeverbond', en nodigde Baskische nationalisten uit zich daarbij aan te sluiten.

De PNV werd ongemeen zwartgemaakt. Breed werden de 'racistische wortels' van de partij uitgemeten, samengevat in de ideologie van stichter Sabino Arana, die voorschrijft dat Basken met Spaans bloed geen Basken zijn. En de club kreeg nog eens het lid op de neus doordat de Eta gewoon toegaf dat zij de gematigden inderdaad voor haar karretje had gespannen. De veertien parlementariërs van Eta-partij EH lieten de Baskische regering vallen, en PNV-lehendakari Ibarretxe kon niets anders dan vervroegde verkiezingen uitschrijven.

Die lijken weinig soelaas te bieden. Noch de gematigde nationalisten noch de Spaanse Basken (Aznars PP en de socialisten, PSOE) halen volgens de peilingen een meerderheid. Daarmee zou andermaal een sleutelrol zijn weggelegd voor Eta-partij EH. De vorming van een regering van 'regionale eenheid', van PP, PSOE en PNV -volgens velen wat Baskenland nodig heeft, ligt bijzonder moeilijk na alles wat er is gebeurd. Anderzijds kan de gematigde PNV ook niet 'zomaar' in zee met de radicale EH.

Aznars PP zet in op een minderheidsregering met de socialisten onder de slogan 'Grijp de kans op vrijheid'. Maar dat ligt ook niet zo eenvoudig. De moederpartijen in Madrid hebben weliswaar een anti-terrorismepact gesloten, maar zijn niettemin elkaars rivalen.

Aznar heeft de zwaargewicht Jaime Mayor Oreja in de strijd geworpen, de minister van binnenlandse zaken die voor de Baskische verkiezingen is afgetreden. Hij is immens populair in Spanje als de verpersoonlijking van de strijd tegen het terrorisme, maar juist vanwege die kwaliteit gehaat bij veel Baskische nationalisten. Zij zien in het optreden van Aznar de geest van Franco weerspiegeld, vandaar de vele verwijzingen naar 'Guernica' in de verkiezingsstrijd.

Er is maar één club die zich in de handen wrijft in deze situatie van intense verdeeldheid: die van de Eta-terroristen. De beproefde tactiek van het uitlokken van repressie door extreem geweld en het zaaien van verdeeldheid blijkt weer eens te werken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden