Eucharistie als hoogtepunt

In een wekelijkse serie besteedt Trouw in woord en beeld aandacht aan het hedendaagse christendom. Hoe staat de (christelijke) God van Nederland ervoor? Aflevering 23: hoogmis in Brielle, waar een hulpbisschop een opfriscursus geeft over het ’heiligste sacrament’.


Foto: Jörgen Caris, Trouw

Een product dat steeds slechter verkoopt, te duur is, gebruiksonvriendelijk, niet sexy en ook nog eens ’alleen voor leden’ en met omstreden voorwaarden aan het bedienend personeel. Dat alles gaat op voor de eucharistie. Het sacrament geldt als het mooiste en het beste en het hoogste dat de rooms-katholieke kerk te bieden heeft maar het is ook een ’sacrament in de verdrukking’, een versmade winkeldochter waar de klanten niet reikhalzend naar opzien.

Nog steeds is er in Nederlandse rk kerk elke zondagmorgen (plus zaterdag- en zondagavond) een redelijk aanbod van enkele duizenden ’heilige missen’. Ongehuwde priesters, soms al tien, twintig jaar in de aow, getroosten zich veel inspanning om voor enkele tientallen mensen (en voor veel en veel meer lege stoelen en banken) de rituelen te voltrekken. De opluistering met gewijde woorden en koorzang vergt van de aanwezigen doorgaans de nodige welwillendheid.

Geen lege banken zaterdag in de bedevaartkerk van Brielle. Een stoet bisschoppen en andere geestelijken in de rode gewaden van de martelaren herdachten met wel vijfhonderd gelovigen die zwarte dag uit de geschiedenis van de Nederlandse Reformatie. Op 9 juli 1572 liet de Waalse edelman en geuzen-krijgsheer Willem Lumey, heer van der Mark, negentien geestelijken uit Gorkum in Brielle ophangen, omdat ze hun geloof in de eucharistie weigerden af te zweren. Tijdens de consecratie beiert de klok van de Brielse bedevaartkerk tot in de Geuzenstraat. Bisschop Van Luyn spreekt van de ’overwinning’ van de martelaren, maar het is niet hatelijk of triomfantelijk bedoeld. In de innige samenkomst met zijn typisch roomse ingrediënten als ’uitstelling van het Allerheiligste’, kruisweg, rozenkrans en lof – een volle dagbesteding voor de pelgrims, valt geen onvertogen woord over de protestanten die niet wisten wat ze deden.

Weet de gemiddelde katholiek vandaag wel wat ze aanmoeten met de eucharistie, de ’werkelijke tegenwoordigheid’, de ’transsubstantiatie’? Hulpbisschop Jan van Burgsteden (Haarlem, 69 jaar) behoort tot de priestercongregatie die de eucharistie als specialiteit beoefent. Hij beseft als weinig anderen dat zijn kerk haar gelovigen op dit terrein dringend moet bijscholen. ,,Er zit slijt op – ’slét’ – zegt hij een Vlaamse medebroeder na. Aan zijn preek in Brielle heeft hij hard gewerkt. Terugkijkend op de laatste decennia ziet hij dat er veel nadruk is komen liggen op het ’breken en delen’ van het brood, symbool van diaconie. Dat is niet verkeerd maar kernwoorden die hij nu verkiest zijn vooral eenheid en liefde, een paar tandjes hoger in mystieke bezieling en goddelijke symboliek.

Van Burgsteden schuwt hooggestemde woorden niet. „In de eucharistie komt Jezus in ons, hij vormt ons om in hem”. Maar in zijn overtuiging is dat niet alleen een vrome, individuele aangelegenheid maar brengt het eenheid tot stand tussen mensen, niet alleen tussen degenen die daadwerkelijk die hostie ontvangen, want haar kracht gaat daar bovenuit, naar allen. Blij zijn met de blijden, huilen met wie huilen. Eucharistie is er niet voor het eigenbelang, wie deelneemt moet reiken naar iedereen.

De bisschop wil het ’sacrament in de verdrukking’ als het ware nieuwe glans geven door de nadruk op die eenheid stichtende kracht. Wie water put doet het waterpeil in de bron dalen, zegt hij, maar wie put uit de bron van liefde voegt eraan toe.

Al jaren woedt er heel wat strijd over wie aan de eucharistie ’mag’ deelnemen. Van Burgsteden sluit niet uit dat er ooit in individuele gevallen nog wel eens iets kan veranderen maar hij zoekt de toekomst van de oecumene bepaald niet daarin. Die wil hij zoeken in meer dialoog, in herleving van de in het slop geWeek voor de Eenheid. Naar de ’ene Tafel’? Wellicht werkt dat eerder eenheid vertragend, zegt hij. De eucharistie geeft jouw liefde een grote verantwoordelijkheid. Ze vormt je om, maakt je solidair met iedereen, ook met wat anderen werkelijk beweegt. De bisschop heeft daarbij niet alleen protestanten in gedachten maar ook anders- en niet-gelovigen. De eucharistie is als de pijl die verder reikt naarmate de pees meer gespannen is; de plant die voller en fleuriger bloeit naarmate ze de koolzuur beter opneemt; het hart dat het bloed tot aan de einden van het lichaam stuwt. De bisschop laat zich graag door zijn metaforen meesleuren. En met zijn wapenspreuk ’Velen één lichaam in Christus’ mag de eucharistie, zoals vanouds, toevertrouwd zijn aan de kleine, eigen kring maar de reikwijdte ervan is zijn beleving grenzeloos.

Past de weidse visie van de bisschop wel bij de concrete zondagse mis waar zovelen ogenschijnlijk nogal achteloos even een ouweltje gaan halen, als ze al komen en geen andere dingen liever doen? Van Burgsteden ziet het verschil ook. Voor hem is dat vooral een reden om ,,onze eigen broeders en zusters heel erg te helpen in de eucharistie zoals Jezus ons die voorstelt”. Eucharistische evangelisatie, her-evangelisatie, daar komt het op aan.

Een jaar of wat geleden kapittelde de oud-topman van de (toen nog) hervormde kerk, dr Karel Blei, kardinaal Simonis dat deze de verschillen tussen de katholieke eucharistie en het protestantse avondmaal schromelijk overdreef. De theologie had allang bepaald dat die verschillen zeer beperkt waren, betoogde de hervormde scriba en hij was niet de enige. De kardinaal reageerde er niet op, kon hij ook moeilijk. Maar de gedachte moet hem zijn bekropen dat die brave en o zo oecumenisch ingestelde dr. Blei wat die verschillen betreft er ten diepste verder naast zat dan die Geuzenschurk Lumey, toen in De Briel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden