EU zou oude fouten moeten erkennen (opinie)

Referenda over de EU leiden tot ongelukken, zoals in Ierland, waar het ging over alles behalve het verdrag.

Het Ierse referendum over het verdrag van Lissabon leert ons twee dingen. Ten eerste kunnen landen beter geen referenda organiseren en al helemaal niet over een verdrag. Ten tweede is er een gapend gat tussen hoe de mensen dingen zien en de Europese realiteiten. Het hierdoor ontstane democratische tekort moet snel worden opgelost.

De campagne voor het Ierse NO leek wel een uitvergrote kopie van de Nederlandse NEE-campagne. Het ging overal over behalve over het verdrag. Het ging over het Eurovisie Songfestival, het EK voetbal waar de Ieren zich niet voor wisten te plaatsen, de hoge prijzen voor huizen, voedsel en benzine, abortus, nationale politici, en noem maar op.

Het is opmerkelijk: Ierland is uiterst pro-Europees en heeft ook ruim geprofiteerd van het EU-lidmaatschap. Zoals het doorgaan van een EU-verdrag afhangt van referenda die de facto over heel andere onderwerpen gaan, is de situatie wel erg onhandig geworden. Het is ook een tikkeltje bizar om joelende Ierse werknemers te zien na het ’gewonnen’ nee, terwijl diezelfde werknemers hun baan en arbeidsvoorwaarden niet in de laatste plaats aan de EU te danken hebben. Ook het klagen over bureaucratie terwijl het verdrag het aantal commissarissen terugdringt, werkt bevreemdend.

Aanhangers van referenda wijzen op het democratische gehalte ervan. ’Terug naar de burger’. Het bekt lekker, maar de methode mist zijn doel volledig. Een referendum over een EU-verdrag is een vorm van pseudo-democratie. Waarom hebben wij een representatieve democratie? Omdat sommige dingen beter door gekozen politici afgehandeld kunnen worden dan door burgers. Burgers zijn niet dom, maar je moet ze niet lastig vallen met ingewikkelde juridische teksten. We gaan nationale wetten ook niet aan het volk voorleggen.

Als de campagnes keer op keer over andere onderwerpen gaan, moet je toch afvragen waar dit nu allemaal voor nodig is. En wat zijn Nederland, Frankrijk en Ierland nu opgeschoten met het NEE? In de drie jaar die ik in de denktank van Europese Commissie voorzitter Barroso werkte, heeft geen Nederlander, Fransman of Ier mij kunnen uitleggen welke winst dit de burgers zou opleveren.

Maar het is te gemakkelijk om uitsluitend te wijzen op de beperkingen van referenda en het simplisme van campagnes. ’Terug naar de burger’ is niet alleen een slogan van populisten. Vooral de EU kan het zich niet veroorloven op te grote afstand van de burger te opereren. Anders dreigt Europa te verworden tot een abstracte constructie waarvan slechts een kleine elite het jargon kan duiden. De NEE’s in de referenda wijzen op een dieper fenomeen. De complexiteit en snelheid van onze huidige samenleving leiden tot angstgevoelens. Angst die gemakkelijk gemobiliseerd kan worden. Dit hebben we niet alleen bij Europa gezien maar ook bij andere onderwerpen als marktwerking of de islam. Angst leidt ook tot afstand. Uit opiniepeilingen van de Eurobarometer blijkt dat nationale politici nooit eerder zo onpopulair zijn geweest als nu.

En hoe reageren de nationale politici? Minister Verhagen houdt de moed erin. Brussel kijkt naar de Ieren. De Ieren kijken naar de rest van de lidstaten. Frankrijk en Duitsland broeden op Plan B en men hoort curieus genoeg sommigen zelfs pleiten voor het verwijderen van de Ieren uit de EU.

De Europese Commissie blijft beleefd, maar moet innerlijk koken. In plaats van te jongleren met hete aardappelen is het beter dat Europese en nationale politici naar zichzelf kijken. Hoe kan het gat met de burgers zo gegroeid zijn?

Een eerste stap op weg naar het vlottrekken van het Europese debat is om naar de wortels terug te gaan. Omdat het niet zozeer gaat over Europahaat maar over angst en gebrek aan vertrouwen in de politiek, doe ik drie suggesties.

Hanteer in de eerste plaats eenvoudig taalgebruik en concrete voorbeelden. Dit is niet een voorrecht van populisten. Ook moeilijke thema’s kunnen best op een aansprekende manier gebracht worden zonder te vervallen in simplistische oneliners.

Gebruik de creativiteit van burgers. De burgers kunnen op een moderne en volwassen manieren benaderd worden bijvoorbeeld door het gebruik van weblogs, internet fora of ’Wiki’s’.

Geef – ten tweede – fouten toe. Het altijd maar vasthouden aan het gelijk is uit de tijd. Respect en krediet krijg je eerder door ruiterlijk toe te geven dat er achteraf gezien fouten zijn gemaakt dan door krampachtig vast te houden aan onverdedigbare standpunten, zoals het houden van referenda over EU-verdragen.

Als het vertrouwen in nationale politici weer in de lift zit, zal Europa vanzelf volgen. In ieder geval wordt vermeden dat verdragen worden afgestemd om nationale politici een hak te zetten, zoals in Frankrijk, Ierland en Nederland is gebeurd. Pas als burgers en politici weer on speaking terms zijn kan gedacht worden aan een optimaal politiek model voor een toekomstig Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden