EU-burgers hunkeren naar daadkracht

In de bankjes van het Europees Parlement in Straatsburg: een onderonsje tussen Federica Mogherini en Frans Timmermans. Links: Jean-Claude Juncker Beeld epa

In een reeks onderonsjes van EU-regeringsleiders ontmoeten Rutte en Merkel elkaar vandaag. Wat is er toch gaande, twee maanden na het Brexit-referendum? Correspondent Christoph Schmidt voorspelt een machtsgreep in de top van Europa.

Het is de afgelopen jaren een staande uitdrukking geworden in Brussel: 'niets doen is geen optie'. EU-functionarissen gebruiken deze toverformule als ze een omstreden voorstel moeten verdedigen. Nieuwe miljarden storten in de Griekse schatkist? Niets doen is geen optie. Sancties tegen Rusland wegens de Oekraïne-crisis? Niets doen is geen optie. Een deal sluiten met het onberekenbare Turkije om de vluchtelingenstroom naar de Griekse eilanden in te dammen? In dat geval was niets doen zeker geen optie.

We schrijven eind augustus, ruim twee maanden na het Brexit-referendum, de grootste tegenslag die het Europese samenwerkingsproject ooit heeft moeten verduren, en al die tijd is niets doen kennelijk wel een optie geweest.

Illustratief was de reactie op 24 juni - de inkt van de Britse 'Leave'-uitslag was nog niet droog - van premier Rutte in Brussel. Zijn boodschap: kalm aan, geen man overboord, de Britten zijn en blijven onze vrienden, mijn prioriteit is het belang van Nederland, Nederland en Nederland.

Is er dan echt niemand die het Europese project na het Brexit-drama op z'n minst een schijn van geloofwaardigheid wil geven?

Opmaat voor topontmoeting
Niet dat de EU-leiders stilzitten - integendeel. 'EU-president' Donald Tusk en de Duitse bondskanselier Angela Merkel reizen, los van elkaar, als een wervelwind door Europa. Vandaag ontvangt Merkel premier Rutte en diens ambtgenoten uit Denemarken, Finland en Zweden. Deze week spreekt de bondskanselier met vijftien regeringsleiders, vooral aan de oostkant van de EU.

Maandag troffen de 'grote drie' elkaar al op het Italiaanse eilandje Ventotene: Merkel, de Franse president Hollande en de Italiaanse gastheer Renzi. Veel meer dan obligate slotverklaringen over de veerkracht van de EU kwam daar niet uit.

Alle gesprekken dienen als opmaat voor een buitengewone, informele topontmoeting van 27 regeringsleiders (de Britse Theresa May is niet uitgenodigd) in de Slowaakse hoofdstad Bratislava op 16 september.

(de tekst loopt door onder de afbeelding)

De Italiaanse premier Matteo Renzi, de Franse president Francois Hollande en de Duitse bondskanselier Angela Merkel tijdens hun ontmoeting op het eiland Ventotene, Italië Beeld epa

Apathisch
Gepraat wordt er volop, maar wat wordt er gedáán? Niets doen is toch geen optie? Zowel burgers als politici lijken de Brexit tot nu toe apathisch te ondergaan. Dat komt deels door het zomerreces, maar een sluitende verklaring is dat niet. Sinds het Britse referendum wekt de EU de indruk van een aan het asfalt vastgeplakt konijn, starend in de koplampen van een reeks aanstormende auto's.

Iedereen weet hoe die auto's eruit zien. In oktober is er een Hongaars referendum over de verplichte EU-asielzoekersquota waarvan we de uitslag nu al weten: de Hongaarse burgers wíllen helemaal niet dat 'Brussel' vluchtelingen hun kant op stuurt.

En dan zijn er volgend jaar landelijke verkiezingen in Duitsland, Frankrijk en Nederland. Als het konijn aan de grond genageld blijft en er niets verandert, zullen de anti-EU-krachten die verkiezingen makkelijk winnen en is het konijn dood.

Je kunt je bijna niet voorstellen dat Merkel, Hollande, Renzi, Tusk en ook Rutte daarvan niet doordrongen zijn. Tegen de achtergrond van al hun vlieg- en praaturen zou je toch het vermoeden kunnen krijgen dat de dames en heren iets aan het bekokstoven zijn. Er moet immers iets gebeuren, iets waarmee de EU-burgers uit hun apathie worden gehaald en op grond waarvan ze tegen elkaar kunnen zeggen: nee maar, er gebeurt wat in Brussel. Het Brexit-signaal is aangekomen.

Dat 'iets' kan van alles zijn en komt mogelijk pas naar buiten op de Bratislava-top.

Jean-Claude Juncker
Als u het uw correspondent toestaat om zich na een lange, apathische zomerperiode te wagen aan niet op feiten gebaseerde speculaties (en als u belooft dit artikel na lezing direct te vernietigen), dan zegt hij: Jean-Claude Juncker gaat weg. Ergens in september.

Al maandenlang klinkt de roep om het vertrek van de voorzitter van de Europese Commissie, en steeds werpt de commissie die suggestie verre van zich, tot nu toe met succes. Maar als de regeringsleiders de Luxemburger laten vallen, kan het snel gaan. En dat is misschien precies wat nu gaande is in al die onderonsjes. Misschien hè, misschien.

De vraag of Juncker wel iets te verwijten valt in de Brexit-affaire begint aan relevantie te verliezen. Juncker zal mogelijk het lot moeten dragen van de voetbaltrainer die weg moet omdat zijn club blijft verliezen, ook al komt dat duidelijk niet door hem maar door zijn spelers. De directie van de club hoopt met de trainerswissel een schokeffect te bereiken. En de directie van de EU, die zit niet in Brussel, wat velen denken, maar nog altijd in Berlijn, Parijs en al die andere hoofdsteden.

Notitieboekje
Het lijkt wel of de 61-jarige Juncker, die ook nog eens sukkelt met zijn gezondheid, de laatste tijd niets goeds meer kan zeggen of doen. Alles valt verkeerd. Het is een beminnelijk mens met een uniek gevoel voor humor, maar als je club steeds verliest, wekken zelfs de beste grappen alleen maar wrevel en medelijden op.

Eind vorige maand vertelde hij tegenover de Belgische krant Le Soir dat hij al dertig jaar een klein zwart notitieboekje bij zich heeft, Le Petit Maurice geheten, waarin hij de namen opschrijft van de personen die hem een loer draaien.

Tien tegen één dat hij in januari 2014 de naam 'Jeroen Dijsselbloem' in zijn Kleine Maurice bijschreef, toen aan de eurogroepvoorzitter op de Nederlandse televisie een kwinkslag ontsnapte over Junckers alcoholinname. "Ik ben niet rancuneus, maar heb een goed geheugen", aldus Juncker tegen Le Soir.

Eer aan zichzelf
Er gaapte al een kloof tussen hem en de EU-burger, maar nu lijkt hij ook de EU-regeringsleiders van zich te hebben vervreemd.

Strikt genomen kunnen die regeringsleiders, die Juncker in 2014 met tegenzin benoemden, hem niet afzetten als commissievoorzitter. Dat kan alleen het Europees Parlement, dat dan meteen de gehele commissie de laan uit moet sturen.

Maar als in de achterkamertjes duidelijk wordt dat Juncker geen vertrouwen meer geniet van zijn gesprekspartners in de Europese Raad (de commissievoorzitter is daarvan volwaardig lid), dan zal hij de eer toch aan zichzelf willen houden, vermoedelijk 'om gezondheidsredenen', die hij wel degelijk kan aanvoeren.

Te grote politieke broek
Het zou een nooit eerder vertoonde machtsgreep zijn van de lidstaten tegenover de Europese Commissie, die volgens sommige, vooral oostelijke, lidstaten onder Juncker en Frans Timmermans een veel te grote politieke broek heeft aangetrokken.

Welingelichte kringen in Brussel noemen Federica Mogherini, de huidige EU-buitenlandcoördinator, als Junckers mogelijke opvolger. Dat zou wat zijn. Niet Timmermans, rechterhand van Juncker, maar de 43-jarige Romeinse aan het hoofd van het dagelijks bestuur van de EU, als eerste vrouw in de geschiedenis. Is dát misschien het schokeffect dat Brussel nodig heeft, en waar de EU-burgers zo naar hunkeren?

Je ziet ze al staan op het internationale podium: Angela Merkel, Theresa May, Christine Lagarde, Federica Mogherini, Hillary Clinton? Marine Le Pen? Hmm, die laatste hoort in dit rijtje misschien niet helemaal thuis.

(de tekst loopt door onder de afbeelding)

De Italiaanse politica Federica Mogherini Beeld afp

Meer respect
Hoe dan ook: met de jonge Italiaanse zou de EU op het wereldtoneel energieker en serieuzer voor de dag komen, en vermoedelijk meer respect afdwingen, dan met de moegestreden grappenmaker uit Luxemburg.

En Timmermans dan? Die kan de post van Mogherini overnemen. EU-buitenlandchef, elke maand voorzitter van de ministerraad, permanent op wereldreis, wat wil de PvdA-polyglot nog meer? Zijn positie van eerste vicevoorzitter kan hij behouden. Dan hoeft alleen nog de Luxemburgse oud-Eurocommissaris Viviane Reding terug te keren naar Brussel en de post-Juncker-puzzel is alweer opgelost.

En Donald Tusk? Draagt de Poolse voorzitter van de Europese Raad in de Brexit-kwestie niet minstens zo veel verantwoordelijkheid als Juncker? Over het lot van Tusk, wiens termijn van 2,5 jaar in juni volgend jaar afloopt, wordt al langer gespeculeerd. Zijn eigen land, waar zijn rivalen aan de macht zijn gekomen, steunt hem niet meer.

Stoelendans
Best mogelijk dat met een vertrek van Juncker ook de dagen van Tusk zijn geteld. Er is een overvloed aan Europese christen-democratische kopstukken die zijn plaats kunnen innemen. De Ierse premier Enda Kenny geldt als een sterke kandidaat. En wat te denken van Merkel, na de Bondsdagverkiezingen van volgend jaar? De kritische EU-burger zal het zijne denken van deze stoelendans. Brussel schuift met wat poppetjes en denkt daarmee de EU-malaise te bezweren? Zo'n effect zal snel zijn uitgewerkt. De regeringsleiders zullen straks vooral met een inhoudelijk verhaal moeten komen. De burgers willen resultaten zien bij de aanpak van terrorisme, bij het beheersen van de migratie, bij het geloofwaardig maken van het bestuur van zowel de hele EU als van de eurozone.

Het eventuele vervangen van Juncker door Mogherini kun je symboolpolitiek noemen. Maar de beeldvorming over de EU draait nu eenmaal om symbolen en personen. De EU-stemming zou het diepste dal achter zich kunnen laten als daar een jonge, sympathiek ogende leider verschijnt met wie de burgers zich kunnen identificeren en die niet direct wordt geassocieerd met een vastgeroeste Brusselse elite.

Bovendien zijn beslissingen over personen in Brussel doorgaans makkelijker genomen dan beslissingen over nieuw beleid.

Mogelijk, misschien, eventueel, wellicht.

Binnenkort wellicht in deze krant: de volgende ingezonden brief : 'Geachte redactie. Ik zit er nog hoor, net als de bondscoach van het Nederlands elftal. Innige omhelzing, J.C. Juncker, Brussel.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden